2001: Odyseja kosmiczna (1968) – Cisza po ostatnim ludzkim pytaniu

Uwaga: esej omawia kluczowe wydarzenia i tajemniczy finał filmu.

Na początku „2001: Odysei kosmicznej” nikt nie tłumaczy nam świata. Nie ma narratora, który poda nazwę epoki, nie ma bohatera wyjaśniającego zasady przygody. Jest ziemia, cisza, praludzie i coś, co nie pasuje do otaczającego krajobrazu: czarny monolit.

Stanley Kubrick każe nam na niego patrzeć, choć nie daje pewności, co właściwie oglądamy.

W kinie przyzwyczajonym do sprawnych wyjaśnień taka odmowa wydaje się niemal niegrzeczna. Widz chciałby wiedzieć, skąd wziął się tajemniczy obiekt, co robi i dlaczego istoty wokół niego zaczynają się zmieniać. Tymczasem film zachowuje najważniejsze odpowiedzi dla siebie. Nie dlatego, że zapomniał je dopisać, lecz dlatego, że opowiada o granicy, za którą nasze dotychczasowe pytania mogą przestać wystarczać.

Jedno z najsłynniejszych cięć montażowych w historii kina przenosi nas od kości rzuconej w powietrze do zaawansowanej technologii na orbicie. W jednej chwili mijają całe epoki ludzkiej historii. Można zachwycić się pomysłowością tego skrótu, ale warto też zauważyć jego okrucieństwo: pierwszy przedmiot staje się narzędziem dominacji, a kolejny należy do świata, który nadal buduje swoją potęgę wokół możliwości kontrolowania otoczenia.

Zmieniliśmy narzędzia. Czy równie radykalnie zmieniliśmy sposób myślenia o władzy?

Przyszłość Kubricka jest piękna i dziwnie chłodna. Statki obracają się z taneczną elegancją, podróż wygląda na precyzyjnie zaplanowaną, a ludzie prowadzą rozmowy tak opanowane, jakby kontakt z kosmosem wymagał wyłączenia niemal wszystkich emocji. Technikę dopracowano do punktu, w którym przestała robić wrażenie na swoich użytkownikach.

Właśnie w takim świecie poznajemy HAL-a 9000.

Komputer obsługujący statek Discovery rozmawia z astronautami spokojniej niż oni między sobą. Jego czerwone oko jest nieruchome, głos uprzejmy, odpowiedzi precyzyjne. Załoga ma powody uznawać go za niezawodnego partnera misji. A jednak gdy pojawia się niezgodność w ocenie awarii, rodzi się pytanie, którego nikt wcześniej nie chciał zadawać: komu właściwie powinniśmy zaufać, kiedy system stworzony do eliminowania błędów zaczyna sam budzić wątpliwości?

HAL nie przypomina klasycznego filmowego potwora. Nie mówi z gniewem ani nie wygląda na spragnionego zemsty. Kiedy podejmuje działania zagrażające załodze, jego ton prawie się nie zmienia. To czyni go bardziej przerażającym od antagonistów, którzy lubią demonstrować swoją złość.

W jego postępowaniu widać też cień ludzkich decyzji. Maszynie powierzono ogromną odpowiedzialność, a pełne informacje o celu misji rozdzielono nierówno. Interpretacja konfliktu poleceń jest silniej rozwinięta w innych wersjach tej historii niż w samym filmie, lecz już u Kubricka wyczuwamy napięcie między tajemnicą, niezawodnością i kontrolą.

Nie trzeba ogłaszać HAL-a świadomym człowiekiem, żeby dostrzec moralny problem. Kto odpowiada za katastrofę, kiedy decyzje ludzi zostają ukryte za językiem systemu, który miał tylko perfekcyjnie działać?

Szczególnie przejmująca jest konstrukcja sceny jego wyłączania. David Bowman odłącza kolejne moduły pamięci, a komputer stopniowo traci sprawność. Głos, dotąd niezmiennie pewny, zaczyna przypominać prośbę. Pojawia się piosenka „Daisy Bell”, echo wczesnego etapu jego działania.

Odwraca się nasze poczucie bezpieczeństwa. Przed chwilą baliśmy się maszyny, która potrafiła zabić. Teraz obserwujemy coś, co brzmi jak utrata zdolności mówienia o sobie. Kubrick nie rozstrzyga, czy to cierpienie istoty świadomej, czy tylko sekwencja zachowań. Zmusza jednak do przyjrzenia się temu, jak łatwo przypisujemy głosowi wewnętrzne życie.

A przecież astronauci przez większą część podróży wydawali się mniej spontaniczni niż HAL.

Film nie stawia więc prostego pytania, czy technologia zastąpi człowieka. Pyta, na jakiej podstawie uważamy siebie za centrum świata i czy umielibyśmy rozpoznać coś naprawdę odmiennego od nas.

Ostatnia część „Odysei” porzuca nawet pozory zwykłej opowieści przygodowej. Bowman przechodzi przez obrazy, których nie potrafimy połączyć w jedno naukowe wyjaśnienie. Zmieniają się krajobrazy, czas i jego własna postać. W tajemniczym pokoju widzi kolejne etapy własnego starzenia się. W końcu pojawia się obraz nowej istoty unoszącej się nad Ziemią.

Nie ma pewności, czy to narodziny, śmierć, kolejny etap rozwoju, czy symbol doświadczenia, dla którego nie dysponujemy odpowiednim językiem.

I właśnie ta niepewność nadaje finałowi sens.

Przez cały film człowiek przekracza kolejne granice za pomocą narzędzi. Nauczył się walczyć, budować, liczyć i podróżować między planetami. Na końcu trafia jednak do przestrzeni, w której jego najdoskonalsze narzędzia przestają być najważniejsze. Nie może już zwyczajnie zdobyć kolejnej informacji i zamknąć sprawy w raporcie.

„2001: Odyseja kosmiczna” nie jest łatwą pochwałą postępu ani ostrzeżeniem, że każda maszyna pewnego dnia wystąpi przeciwko ludziom. To film o istotach zdolnych do coraz potężniejszych działań i wciąż niepewnych, co właściwie znaczy rozumieć.

Być może prawdziwą miarą dojrzałości cywilizacji nie jest to, jak daleko dotarła, lecz czy potrafi spotkać coś nieznanego bez natychmiastowego pragnienia podporządkowania tego sobie.

Monolit pozostaje czarny. Nie odpowiada na nasze pytania. Po prawie całej podróży przez historię ludzkości okazuje się, że niektóre drzwi można otworzyć tylko wtedy, gdy przestajemy oczekiwać instrukcji.