Bogowie (2014) – Serce nie bije odwagą jednego człowieka

Uwaga: esej omawia działania zespołu Zbigniewa Religi, niepowodzenia oraz finał filmu. Produkcja jest fabularyzowaną biografią, nie dokumentem medycznym.

Zbigniew Religa patrzy na pacjenta, który nie ma wiele czasu. W świecie lekarzy, urzędników i procedur potrafi dostrzec przede wszystkim człowieka, któremu tradycyjne sposoby leczenia nie dają wystarczającej nadziei.

Łukasz Palkowski w „Bogach” nie opowiada jednak historii spokojnego uczonego prowadzącego idealnie zaplanowane badania. Jego Religa jest gwałtowny, niecierpliwy i często zbyt pewny własnego sposobu działania. Potrafi inspirować współpracowników, ale równie łatwo bywa wobec nich niesprawiedliwy.

To ciekawy portret postaci, którą najprościej byłoby zamienić w pomnik.

Wielki przełom nie musi być dziełem człowieka bez wad. Ale właśnie dlatego nie wolno mylić jego osiągnięć z prawem do nieograniczonej władzy nad innymi.

Film przenosi nas do Polski lat osiemdziesiątych. Medycyna mierzy się tam nie tylko z ograniczeniami wiedzy i techniki, ale również z brakiem odpowiedniego sprzętu, trudnościami organizacyjnymi i nieufnością wobec ryzykownych procedur. Przeszczepienie serca wymaga znacznie więcej niż odwagi jednego chirurga.

Trzeba zdobyć zaplecze, stworzyć zespół, ustalić procedury, znaleźć odpowiednich pacjentów i działać w sytuacji, gdy każdy błąd może mieć nieodwracalne konsekwencje.

W filmie widzimy ludzi otaczających Religę — lekarzy, pielęgniarki i współpracowników wykonujących mniej widowiskową część pracy. Marian Zembala i Andrzej Bochenek nie są tu wyłącznie nazwiskami na marginesie opowieści. Ich obecność przypomina, że operacja nie jest monologiem genialnego człowieka przy stole operacyjnym.

Nie ma przeszczepu bez pracy całego zespołu.

Tytuł „Bogowie” można odczytać jako prowokację. Lekarze podejmują decyzje dotyczące życia i śmierci, choć pozostają ludźmi podatnymi na zmęczenie, lęk i błędne oceny. Sukces medycyny może budzić zachwyt niemal religijny, ale ten zachwyt nie powinien odbierać prawa do pytań o ryzyko, zgodę pacjenta i granice eksperymentowania.

Właśnie te pytania sprawiają, że historia pozostaje interesująca także poza środowiskiem medycznym.

Religa próbuje przesuwać granice możliwości, lecz nie działa w świecie abstrakcyjnych przypadków. Każdy zabieg dotyczy człowieka z rodziną, historią i nadzieją na dalsze życie. Niepowodzenia nie są wyłącznie przeszkodami na drodze do przyszłego triumfu. Są tragediami konkretnych osób, których nie można usprawiedliwić prostym stwierdzeniem, że postęp wymaga ofiar.

Taki sposób patrzenia chroni film przed łatwą legendą o genialnym lekarzu, który dzięki uporowi zawsze miał rację.

Jego przeciwnicy i sceptycy również nie muszą być wyłącznie zazdrośni. Niektóre obawy dotyczące nowatorskich operacji wynikały z realnego ryzyka i trudności organizacyjnych. Medyczna ostrożność jest potrzebna. Problem zaczyna się wtedy, gdy zamienia się w niezdolność do sprawdzenia, czy pacjentom można zaoferować skuteczniejszą pomoc.

Między lekkomyślnym eksperymentem a niezmiennym powtarzaniem dawnych procedur istnieje trudna przestrzeń odpowiedzialnej innowacji.

Film pokazuje, jak wiele emocji towarzyszy zespołowi przy kolejnych próbach. Zmęczenie, napięcie i oczekiwanie nie znikają po wyjściu z sali operacyjnej. Religa żyje pracą również poza szpitalem. Jego determinacja jest siłą, ale może też obciążać relacje prywatne oraz ludzi, od których oczekuje podobnego poświęcenia.

To nie znaczy, że oddanie zawodowi jest czymś złym. Warto jednak odróżniać gotowość do ciężkiej pracy od przekonania, że wielka misja automatycznie usprawiedliwia zaniedbywanie wszystkich innych obowiązków.

Kulminacją opowieści jest pionierski, udany przeszczep serca w Polsce. Palkowski pokazuje go jako efekt długiej drogi, w której sukces nie był nigdy gwarantowany. Widz zna historyczny kierunek rozwoju transplantologii, ale postacie w filmie nie mogą polegać na wiedzy o przyszłości.

Muszą podejmować decyzje na podstawie informacji dostępnych w danym momencie.

Biograficzny charakter filmu także wymaga ostrożności. Fabularyzacja upraszcza niektóre procesy i łączy wydarzenia, aby nadać historii dramaturgiczny rytm. Nie należy traktować poszczególnych dialogów jako dosłownego zapisu rozmów ani samej produkcji jako pełnego źródła wiedzy o historii polskiej medycyny.

Można jednak potraktować ją jako punkt wyjścia do ważnej refleksji.

Medyczny przełom jest wielki nie dlatego, że ktoś na chwilę poczuł się bogiem, lecz dlatego, że dzięki pracy wielu ludzi kolejny człowiek może otrzymać więcej czasu.

Na końcu nie liczą się wyłącznie nazwiska na konferencji ani pierwszeństwo zapisane w kronice. Liczy się także pacjent, którego serce zaczyna bić dalej — i zespół, który musi wrócić do pracy następnego dnia.