Boże Ciało (2019) – Czy prawdę można powiedzieć cudzym głosem?

Wyobraźmy sobie człowieka, który znajduje właściwe słowa w niewłaściwym miejscu. Potrafi wysłuchać cudzego cierpienia, nazwać emocje, których wszyscy unikają, i powiedzieć coś naprawdę potrzebnego. Problem w tym, że robi to, podając się za kogoś, kim nie jest.

W „Bożym Ciele” Jana Komasy to nie filozoficzna zagadka. To codzienność Daniela, młodego mężczyzny opuszczającego zakład poprawczy. Przeżył tam religijną przemianę i marzy o kapłaństwie, lecz jego kryminalna przeszłość zamyka mu drogę do seminarium. Kiedy trafia do niewielkiej miejscowości, zaczyna udawać księdza.

Mógłby to być punkt wyjścia do satyry o oszuście wykorzystującym łatwowierność mieszkańców. Komasa wybiera coś znacznie mniej wygodnego.

Daniel nie ma święceń ani odpowiedniego przygotowania, a mimo to nawiązuje z ludźmi kontakt, którego wyraźnie brakowało im od dłuższego czasu. Mówi nieporadnie, czasem zaskakuje formą, nie zna wszystkich reguł. Ale słyszy emocje ukryte pod oficjalnymi zdaniami.

Można nie mieć prawa do pełnienia określonej roli i jednocześnie dostrzegać prawdę, przed którą ludzie uprawnieni do tej roli odwracają wzrok.

Ta sprzeczność jest sednem filmu. Nie należy jej rozwiązywać zbyt szybko.

W miejscowości wciąż żywa jest pamięć o tragicznym wypadku samochodowym. Mieszkańcy opłakują ofiary, lecz żałoba nie stała się doświadczeniem, które pozwoliło im być bliżej siebie. Przeciwnie: część bólu została przekształcona we wspólną niechęć do kierowcy uznanego za sprawcę katastrofy i do wdowy po nim.

Społeczność potrzebuje jasnego podziału. Tam są niewinni, tutaj ktoś, na kogo można skierować gniew.

Daniel przychodzi z zewnątrz. Nie uczestniczył w tragedii, nie jest związany wieloletnimi przyjaźniami i nie musi bronić wcześniejszych decyzji mieszkańców. Dzięki temu potrafi zadać pytania, które dla innych stały się niewygodne. Dlaczego pewne cierpienie zasługuje na współczucie, a inne zostało niemal wymazane? Czy wspólna modlitwa naprawdę łączy ludzi, jeśli jednocześnie odmawiają oni części sąsiadów miejsca w żałobie?

Jego działania nabierają szczególnej siły, kiedy pomaga otworzyć temat pochówku człowieka obarczanego winą za wypadek. Nie oznacza to automatycznego rozstrzygnięcia wszystkich faktów ani unieważnienia cierpienia rodzin ofiar. Chodzi o dostrzeżenie, że śmierć człowieka nie powinna zamieniać się w kolejne narzędzie społecznej zemsty.

Religia w filmie nie jest wyłącznie dekoracją. Jej język daje mieszkańcom sposób mówienia o winie, przebaczeniu i pamięci. Problem w tym, że można doskonale znać ten język, a jednocześnie nie umieć przełożyć go na własne decyzje.

Daniel staje się więc niewygodnym lustrem.

Ale nie należy przy tym zapominać, że jest oszustem. Wprowadza ludzi w błąd w sprawie własnej tożsamości i uprawnień. Zaufanie, które zdobywa, opiera się również na fałszywej przesłance. Osoby zwracające się do niego jako do duchownego mają prawo wiedzieć, z kim rozmawiają. Dobre intencje nie unieważniają tego problemu.

Film zyskuje na sile właśnie dlatego, że nie pozwala sprowadzić Daniela ani do roli świętego, ani do roli cynicznego manipulatora.

Jego przeszłość również nie zostaje wymazana przez kilka potrzebnych kazań. Daniel ma za sobą przemoc i odpowiedzialność za poważną krzywdę. Powrót do dawnych konfliktów przypomina, że prawdziwa przemiana nie polega na chwilowym założeniu nowego stroju. Trzeba jeszcze zmierzyć się z tym, co się zrobiło wcześniej.

Bartosz Bielenia gra Daniela z intensywnością, która czasem wydaje się nie do utrzymania. Bohater potrafi być nieprzewidywalny, gwałtowny, skupiony i czuły. Nie ma w nim spokoju człowieka, który osiągnął ostateczne porozumienie ze sobą. Jego religijność przypomina raczej potrzebę znalezienia miejsca dla własnej winy i dla pragnienia innego życia.

To odróżnia go od postaci oszusta zainteresowanego wyłącznie korzyścią. Danielowi nie jest wszystko jedno. Czasem jednak nawet szczere przekonanie nie wystarcza, by dobrze postąpić.

Finał ponownie konfrontuje go z przemocą, od której próbował odejść. Film nie nagradza go prostym szczęśliwym zakończeniem. Pozostawia pytanie, czy przemiana człowieka może być trwała, jeśli system społeczny pozwala mu funkcjonować tylko w jednej, dawno przypisanej roli.

W tym sensie „Boże Ciało” jest filmem o dwóch rodzajach przebaczenia. Mieszkańcy muszą zastanowić się, czy potrafią zakończyć własny rytuał wykluczenia. Daniel musi zmierzyć się z możliwością życia inaczej niż dotąd, nie uciekając od odpowiedzialności za przeszłość.

Autentyczność nie polega na tym, że wystarczy szczerze wierzyć we własną przemianę. Zaczyna się wtedy, kiedy zgadzamy się powiedzieć prawdę również o tym, co nas kompromituje.

Daniel przemawiał cudzym głosem i słuchano go uważniej niż kogokolwiek przed nim. Pytanie pozostaje niewygodne: czy ludzie potrzebowali księdza, czy człowieka, który w końcu odważy się z nimi porozmawiać?