Casablanca (1942) – Nie każda miłość powinna dostać wspólny finał

„Casablanca” (1942) – Nie każda miłość powinna dostać wspólny finał

Uwaga: tekst zdradza ważne wydarzenia i zakończenie filmu.

W Casablance niemal wszyscy na coś czekają. Na dokumenty, samolot, wiadomość, zmianę decyzji urzędnika. Wojna zmieniła ludzi w podróżnych, którzy nie wiedzą, kiedy będą mogli ruszyć dalej. Niektórzy utracili dom, inni nazwisko, jeszcze inni nadzieję, że ktokolwiek będzie pamiętał, kim byli przed ucieczką.

W środku tego świata działa nocny lokal Ricka Blaine’a. Pije się tu, słucha muzyki i udaje, że wieczór może przez kilka godzin nie należeć do historii.

Rick sprawia wrażenie człowieka, który przestał się czymkolwiek przejmować. Ma gotowe odpowiedzi, trzyma dystans i bardzo pilnuje, by nikt nie oczekiwał od niego osobistych deklaracji. Wojna toczy się za drzwiami, a on przekonuje samego siebie, że nie ma zamiaru się w nią angażować.

Potem do lokalu wchodzi Ilsa.

Michael Curtiz nie potrzebuje długiego wyjaśnienia, aby pokazać, że między nimi istnieje przeszłość, której nikt nie potrafi spokojnie odłożyć na bok. Wspomnienie Paryża jest dla Ricka równocześnie szczęściem i upokorzeniem. Został kiedyś porzucony bez odpowiedzi na pytania, które przez te półtora roku wciąż powracały. Teraz osoba związana z tamtym bólem stoi przed nim, a on ma okazję odzyskać poczucie kontroli.

Mógłby zatrzymać ją przy sobie. Mógłby też po prostu odmówić pomocy.

Najtrudniejszy sprawdzian miłości zaczyna się wtedy, kiedy możemy wykorzystać uczucie drugiej osoby, lecz wiemy, że nie powinniśmy.

Ilsa nie jest jednak wyłącznie obiektem sentymentalnego sporu dwóch mężczyzn. Ma własną historię, własne wybory i relację z Victorem Laszlem, człowiekiem zaangażowanym w opór przeciw nazistom. Jej decyzje powstawały w świecie wojny, niepewności i informacji, których Rick wcześniej nie posiadał.

To komplikuje łatwą wersję opowieści o niewiernej ukochanej i skrzywdzonym kochanku. W przeszłości istniały prawdziwe uczucia, lecz nie wszystko, co wydarzyło się później, można uczciwie ocenić, ignorując okoliczności.

Rick musi więc zmierzyć się nie tylko z pytaniem, czy nadal kocha Ilsę. Musi zastanowić się, kim chce być w świecie, w którym obojętność oznacza coraz częściej zgodę na cudzą krzywdę.

Jego przemiana nie dokonuje się w jednej wielkiej deklaracji. Zaczyna się od spotkań, rozmów i kolejnych sytuacji, w których cynizm okazuje się wygodną maską. Kiedy pomaga komuś zachować godność, widzimy, że pod chłodnym sposobem bycia wciąż istnieje człowiek zdolny do współczucia.

„Casablanca” jest filmem z epoki, w której kino potrafiło mówić o moralnych wyborach bez udawania, że nikt nie ma obowiązków wobec innych. Wojna nie jest tu ozdobnym tłem dla romansu. Stawia pytanie o skalę odpowiedzialności: czy osobiste szczęście ma zawsze pierwszeństwo, nawet gdy od naszej decyzji zależy bezpieczeństwo innych?

Nie trzeba udawać, że odpowiedź jest prosta. Rick nie jest maszyną do podejmowania szlachetnych wyborów. Zna ból i zazdrość, czuje się zdradzony, chciałby odzyskać coś, co stracił. Jego późniejszy gest ma znaczenie właśnie dlatego, że nie przychodzi mu łatwo.

Finał na lotnisku pokazuje miłość pozbawioną najbardziej popularnej filmowej nagrody: wspólnej przyszłości.

Rick pomaga Ilsie i Laszlowi odlecieć. Nie robi tego dlatego, że przestał czuć. Przeciwnie. Rozumie, że uczucie nie daje mu prawa do zawłaszczenia czyjegoś losu, a historia, której są częścią, wymaga od nich decyzji większej niż osobiste pragnienie.

To zakończenie działa również dzięki temu, czego nie wiemy. Czy Rick kiedyś jeszcze spotka Ilsę? Jak potoczy się ich dalsze życie? Czy po latach uzna swoją decyzję za dobrą? Film nie odpowiada na te pytania. Pozwala nam pozostać z faktem, że można wybrać słusznie i mimo to stracić coś bezpowrotnie.

Jest jeszcze przyjaźń Ricka z Louisem Renault, cynicznym kapitanem policji, który również musi zdecydować, po której stronie znajdzie się w chwili próby. Ich ostatnie wspólne kroki dają finałowi odrobinę lekkości. Świat nie staje się bezpieczny, ale dwaj ludzie zyskują szansę, by zrobić w nim coś dobrego.

„Casablanca” nie utraciła siły dlatego, że dziś opowiadamy historie miłosne inaczej. Zmieniły się stroje, tempo dialogu i obyczaje, lecz pytanie pozostało znajome: co znaczy szanować drugiego człowieka, gdy najbardziej pragniemy, aby wybrał właśnie nas?

Miłość nie zawsze polega na tym, żeby ktoś został. Czasem polega na tym, by nie zamykać mu drogi, którą musi przejść.

Rick żegna Ilsę na lotnisku. Nie otrzymuje szczęśliwego zakończenia romansu. Odzyskuje natomiast coś, co być może stracił wcześniej: przekonanie, że jego własne decyzje mogą mieć sens wykraczający poza jego zranione serce.