Chinatown (1974) – Prawda, która nie wystarcza, by zwyciężyć

Jake Gittes jest prywatnym detektywem przekonanym, że potrafi odnajdywać cudze sekrety. Zna zasady pracy, umie obserwować ludzi i zadawać niewygodne pytania. Gdy otrzymuje zlecenie dotyczące rzekomego romansu, sprawa wydaje się należeć do kategorii problemów, które wcześniej rozwiązywał wielokrotnie.

Roman Polański w „Chinatown” prowadzi go jednak ku sytuacji, w której odkrycie prawdy nie daje możliwości nadania wydarzeniom sprawiedliwego końca.

Nie każdy system staje się uczciwy tylko dlatego, że ktoś udowodnił, jak bardzo jest zepsuty.

Gittes stopniowo poznaje mechanizmy związane z dostępem do wody i interesami potężnych ludzi Los Angeles. To nieprzypadkowy element fabuły. Woda jest podstawowym warunkiem życia, a jednocześnie może stać się narzędziem kontroli i ogromnego zysku.

Kto decyduje o jej dystrybucji, ma wpływ na przyszłość całych dzielnic i społeczności.

Detektyw początkowo traktuje śledztwo jak zagadkę wymagającą odnalezienia brakujących informacji. Wkrótce odkrywa, że nie wszystkie postacie grają według tych samych reguł. Jedni ryzykują reputację i bezpieczeństwo, inni dysponują pieniędzmi, politycznymi kontaktami oraz ludźmi gotowymi działać na ich polecenie.

Ta nierówność jest ważniejsza od pojedynczej sprytnej sztuczki.

W centrum sprawy pojawia się Evelyn Mulwray. Gittes nie rozumie wszystkich jej zachowań i początkowo interpretuje je przez pryzmat zwyczajnych kłamstw towarzyszących romansowi. Tymczasem Evelyn nosi w sobie historię rodzinnej przemocy i wykorzystywania przez ojca, Noaha Crossa.

To przejmujący moment, ponieważ pokazuje, jak łatwo człowiek posiadający częściową wiedzę może ocenić cudze zachowanie w sposób niesprawiedliwy.

Evelyn próbuje chronić młodszą osobę przed człowiekiem mającym wielką władzę. Jej decyzje nie zawsze wyglądają logicznie z perspektywy detektywa. W jej sytuacji są jednak próbą przetrwania i zapewnienia bezpieczeństwa komuś bardziej bezbronnemu.

Film nie przedstawia przemocy seksualnej jako efektownej zagadki. Jest ona częścią głębokiej niesprawiedliwości, której nie da się zamienić w błyskotliwą puentę.

Gittes zaczyna rozumieć coraz więcej, lecz kolejne odkrycia nie przynoszą mu proporcjonalnie większej sprawczości. Potrafi ustalić powiązania między ludźmi i faktami, ale nie potrafi łatwo przełamać systemu, który pozwala potężnym osobom unikać odpowiedzialności.

To klasyczna cecha kina noir: człowiek podejmuje śledztwo, oczekując jasnego rozwiązania, a otrzymuje wiedzę o granicach własnych możliwości.

Finał „Chinatown” jest szczególnie brutalny emocjonalnie. Próba ocalenia Evelyn kończy się tragedią, a ci, którzy mieli dostęp do wpływów i instytucji, pozostają zdolni kształtować dalsze wydarzenia.

Nie ma zwycięskiego ujawnienia prawdy, po którym wszyscy winni zostają natychmiast ukarani.

Taka odmowa satysfakcji może wydawać się niesprawiedliwa wobec widza. Film wykorzystuje jednak ten dyskomfort, by pokazać różnicę między gatunkową obietnicą uporządkowanego zakończenia a rzeczywistymi mechanizmami władzy.

Nie znaczy to, że poznawanie prawdy jest bezsensowne. Bez dochodzenia do faktów ludzie jeszcze łatwiej mogą pozostać poddani przemocy. Ale prawda potrzebuje również instytucji i wspólnot gotowych działać na jej podstawie.

„Chinatown” przypomina, że detektyw może rozpoznać sprawcę i nadal nie posiadać narzędzi potrzebnych do ochrony ofiary. Sprawiedliwość nie rodzi się automatycznie z samej wiedzy.

Jake Gittes wie już znacznie więcej niż na początku. Najtrudniejsza lekcja polega na tym, że nie wszystko, co zostało ujawnione, daje się potem naprawić.