Chłopiec i czapla (2023) – Świat, którego nie da się ułożyć bez straty

Mahito traci matkę podczas wojny. Jej śmierć pozostawia w nim lęk i gniew, których nie potrafi łatwo wypowiedzieć. Ojciec zaczyna nowe życie z Natsuko, siostrą zmarłej, a chłopiec przeprowadza się do posiadłości na wsi.

W nowym domu nic nie wydaje się naprawdę jego. Wszyscy próbują zachowywać się tak, jakby można było stworzyć rodzinny porządek przez odpowiednie rozmieszczenie ludzi i przedmiotów.

Hayao Miyazaki w „Chłopcu i czapli” opowiada o żałobie poprzez niezwykłą podróż do świata, którego reguły nie są stabilne.

Mahito spotyka tajemniczą czaplę. Ptak drażni go, prowokuje i kieruje w stronę starej wieży. Gdy Natsuko znika, chłopiec wchodzi do przestrzeni zamieszkiwanej przez istoty niepodlegające prostemu podziałowi na ludzi i zwierzęta, żywych i zmarłych, przyjaciół i przeciwników.

To nie jest gra komputerowa, w której odkrycie wszystkich zasad pozwoli automatycznie wygrać.

W świecie po stracie człowiek chciałby czasem otrzymać dokładną instrukcję, która przywróci mu poczucie bezpieczeństwa. Żałoba nie działa jednak według instrukcji.

Mahito spotyka postacie, które w różny sposób łączą się z pamięcią, śmiercią i możliwością nowego życia. Jedne wydają się znajome, choć chłopiec nie powinien znać ich w tej postaci. Inne pomagają mu bez wyjaśnienia, dlaczego akurat jemu okazują życzliwość.

Miyazaki świadomie nie wyjaśnia wszystkich symboli. Film nie wymaga od widza znalezienia jednej ukrytej alegorii, w której każdy ptak oznacza dokładnie określoną osobę, a każdy przedmiot – jeden fakt historyczny.

Znacznie ważniejsze jest doświadczenie Mahita, który musi nauczyć się poruszać po świecie bez gwarancji pełnego rozumienia.

Szczególne znaczenie ma spotkanie z prastryjem, próbującym utrzymywać równowagę niezwykłego świata za pomocą konstrukcji z kamiennych bloków. Starszy człowiek chce przekazać Mahitowi władzę nad porządkiem, który sam zbudował.

Z zewnątrz brzmi to jak wspaniały dar: możliwość stworzenia rzeczywistości zgodnej z własnymi pragnieniami.

Ale chłopiec zaczyna rozumieć, że idealna konstrukcja nie musi odpowiadać życiu. Może wymagać nieustannego kontrolowania innych i odrzucania wszystkiego, co nie mieści się w ustalonych zasadach.

Mahito nie jest niewinną postacią pozbawioną trudnych emocji. Jego zachowanie wobec innych bywa gwałtowne, a sam pamięta o czynach, o których nie chce udawać, że ich nie popełnił.

Nie może więc uczciwie obiecać świata całkowicie wolnego od zła tylko dlatego, że otrzyma odpowiednią władzę.

Relacja z Natsuko również rozwija się powoli. Chłopiec początkowo nie potrafi przyjąć jej miejsca w rodzinie. Nie musi zapominać o matce, żeby stopniowo uznać możliwość nowej bliskości.

To ważna część filmu. Przyjęcie zmiany nie oznacza stwierdzenia, że wcześniejsza strata nie miała znaczenia.

W finale Mahito wybiera powrót do świata mającego rzeczywiste ograniczenia, niepewność i historię przemocy. Nie otrzymuje możliwości cofnięcia śmierci matki ani zbudowania rzeczywistości całkowicie posłusznej własnemu żalowi.

„Chłopiec i czapla” sugeruje, że dorastanie nie polega na zapanowaniu nad wszystkimi sprzecznościami świata. Polega na odnalezieniu sposobu życia wśród nich bez zamieniania własnego cierpienia w prawo do kontrolowania innych.

Mahito wraca. Wie więcej o stracie, ale nie ma ostatecznej teorii życia. I właśnie dzięki temu może nadal się go uczyć.