Coco (2017) – Człowiek umiera drugi raz, kiedy nikt już o nim nie pamięta

Najbardziej niezwykłe w „Coco” jest to, że zmarli mają bardzo ludzkie problemy. Martwią się, czy ktoś ich jeszcze rozpozna, czy rodzinny dom o nich pamięta i czy fotografia stojąca na ołtarzyku nie została przypadkiem schowana.

W krainie zmarłych można spotkać znajomych, słuchać muzyki i wędrować przez kolorowe mosty. Ale nie można samemu zagwarantować sobie istnienia w czyjejś pamięci.

To zależy od żywych.

Film Pixara wygląda początkowo jak pogodna przygoda chłopca, który chciałby zostać muzykiem mimo zakazu obowiązującego w rodzinie. Miguel kocha gitarę i występy. Jego bliscy prowadzą zakład szewski, pielęgnują tradycję i nie chcą słyszeć o muzyce, bo wiąże się ona ze starym rodzinnym zranieniem.

W typowej historii o spełnianiu marzeń mielibyśmy prosty konflikt: zdolne dziecko przeciwko konserwatywnym dorosłym. Miguel musiałby tylko udowodnić, że talent daje mu prawo do innego życia.

„Coco” zaczyna się właśnie w tym miejscu, ale szybko komplikuje ten obraz.

Rodzinny zakaz nie jest jedynie absurdalną przeszkodą. Wynika z przekazywanej przez pokolenia opowieści o porzuceniu. Ktoś odszedł, a pozostali próbowali tak urządzić życie, by nigdy więcej nie pozwolić na podobny ból. Z czasem sposób radzenia sobie ze stratą stał się regułą, której nikt nie umiał już zakwestionować.

Tak działają niektóre rodzinne tradycje. Rodzą się z bardzo konkretnego wydarzenia, ale kolejne pokolenia poznają już tylko zakaz. Nie wiedzą, kogo miał chronić ani dlaczego obowiązywał.

Można przez całe życie bronić się przed cudzą dawną raną, nawet nie wiedząc, że się ją odziedziczyło.

Kiedy Miguel trafia do krainy zmarłych, odwiedza świat, który powinien być przerażający, a okazuje się pełen życia. Kolorowe ulice, muzyka i rodzinne spotkania odwracają tradycyjne wyobrażenie o śmierci jako mrocznej pustce. Tym większe wrażenie robi zasada, że ktoś może ostatecznie zniknąć, jeśli nie pozostanie już nikt, kto będzie o nim pamiętał.

Nie chodzi tu o fantastyczny przepis rządzący zaświatami. Chodzi o bardzo realny lęk, który znamy bez żadnej magii: że po latach nikt nie będzie wiedział, jak brzmiał nasz śmiech, co lubiliśmy robić albo z jakiej drobnostki potrafiliśmy się ucieszyć.

Miguel początkowo szuka sławnego przodka. Wierzy, że odkrycie więzi z wielkim muzykiem pomoże mu uzasadnić własne marzenie. Nie chce już być chłopcem, który musi ukrywać gitarę. Chce mieć historię dowodzącą, że talent należy do jego rodziny.

To zrozumiałe pragnienie. Dzieci często szukają u dorosłych potwierdzenia, że wolno im być sobą.

Film jednak bardzo zręcznie pokazuje, że wielka sława nie jest tym samym co wielka miłość. Ernesto de la Cruz reprezentuje świat, w którym liczy się legenda, scena i podziw publiczności. Héctor, z pozoru zwykły włóczęga krainy zmarłych, skrywa historię człowieka, którego najważniejszą ambicją nie była nieśmiertelna kariera.

Był nią powrót do córki.

Kiedy Miguel odkrywa prawdę, sens jego podróży się zmienia. Nie musi już dowodzić, że pochodzi od idola. Musi ocalić pamięć o kimś, komu odebrano prawo do własnej opowieści.

Dlatego tytułowa Coco jest tak ważna, choć przez dużą część filmu siedzi cicho w rodzinnym domu. Dla otoczenia jest starszą kobietą, coraz bardziej oddaloną od bieżących rozmów. Tymczasem w jej pamięci kryje się część historii, bez której cała rodzina źle rozumie samą siebie.

W kulminacyjnej scenie Miguel śpiewa swojej prababci Coco melodię związaną z jej dzieciństwem. Nie robi tego, by zdobyć nagrodę ani zachwycić publiczność. Próbuje dotrzeć do konkretnej osoby. Muzyka, wcześniej traktowana jako zagrożenie dla rodziny, staje się drogą powrotu do jej najważniejszego wspomnienia.

Ta scena działa z ogromną siłą właśnie dlatego, że nie potrzebuje spektakularnej magii. Wystarcza piosenka, twarz starszej kobiety i spojrzenie kogoś, kto ma jeszcze nadzieję, że zostanie usłyszany.

Najważniejszy występ Miguela nie odbywa się przed tłumem. Odbywa się w domowym pokoju.

„Coco” opowiada o pamięci w sposób ciepły, ale nie bezwarunkowo pocieszający. Wiemy przecież, że wspomnienia bywają niepełne. Fotografie nie przechowują zapachu, głosu ani charakteru. Rodziny mogą przekazywać historie błędnie. Czasem trzeba je opowiedzieć od nowa, przyznając, że przez lata nie znało się całej prawdy.

W tym sensie pamięć nie jest tylko magazynem przeszłości. Jest obowiązkiem uważnego słuchania.

Człowiek pozostaje wśród bliskich nie dlatego, że wszyscy pamiętają jego osiągnięcia. Czasem wystarczy, że ktoś pamięta, jaką piosenkę śpiewał mu przed snem.

Miguel wreszcie może grać. Ale jego zwycięstwo nie polega na tym, że rodzina kapituluje przed talentem. Polega na odkryciu, że muzyka, przed którą tak długo się broniła, od początku była częścią jej historii.