Czas Apokalipsy (1979) – Podróż do miejsca, gdzie znikają wymówki

Rzeka w „Czasie Apokalipsy” nie prowadzi po prostu z jednego miejsca do drugiego. Im dalej płynie łódź, tym mniej pewne staje się wszystko, co bohaterowie uważali za oczywiste: kto wydaje rozkazy, kto jest wrogiem i jakie słowa mogą jeszcze usprawiedliwiać przemoc.

Kapitan Benjamin Willard otrzymuje zadanie odnalezienia i zabicia pułkownika Waltera Kurtza, który wypowiedział posłuszeństwo wojskowej hierarchii i stworzył wokół siebie własną formę władzy. To klasyczna konstrukcja opowieści o podróży. Jest cel, trasa i człowiek, którego należy pokonać.

Francis Ford Coppola stopniowo odbiera jednak tej strukturze cały komfort.

Willard słyszy, że Kurtz przekroczył granice dopuszczalnego działania. Płynie więc do człowieka uznanego za niebezpiecznego i niepodporządkowanego rozkazom. Jednocześnie na swojej drodze obserwuje działania innych żołnierzy, którzy pozostają częścią oficjalnego systemu, a dopuszczają się rzeczy równie przerażających.

Wojna zaczyna wyglądać jak świat, w którym najważniejszą różnicą między posłuszeństwem a zbrodnią bywa to, kto podpisał rozkaz.

Jedna z najbardziej pamiętnych sekwencji ukazuje atak śmigłowców przy dźwiękach monumentalnej muzyki. Z pozoru to widowisko skonstruowane z niezwykłą precyzją: ruch, ogień, rytm, potęga maszyn. Widz może poczuć niemal fizyczną energię obrazu.

A przecież obserwujemy przemoc w miejscu, w którym żyją ludzie.

To szczególnie niepokojąca pułapka kina wojennego. Film potrafi pokazać katastrofę z taką siłą, że forma zaczyna rywalizować z jej moralnym znaczeniem. Coppola zdaje się doskonale rozumieć tę sprzeczność. Nie pozwala łatwo zdecydować, czy oglądamy triumf filmowego kunsztu, czy demaskację sposobu, w jaki nowoczesna siła militarna zamienia cudze życie w element widowiska.

Podpułkownik Kilgore jest w tym świecie postacią szczególnie przerażającą. Potrafi sprawiać wrażenie człowieka pewnego siebie, kompetentnego i niemal radosnego. Wojna stała się dla niego środowiskiem, w którym można rozmawiać o pasjach i zachwycać się własną skutecznością. Jego język pozwala na chwilę zapomnieć, że wokół giną ludzie.

Sposób mówienia nie zmienia jednak znaczenia działania.

Na łodzi wiozącej Willarda znajdują się młodzi marynarze, którzy nie przypominają wielkich strategów decydujących o losach wojny. Mają własne lęki, wspomnienia i marzenia o powrocie. Każdy kolejny odcinek podróży wystawia ich na sytuacje, do których nie byli przygotowani.

Szczególnie bolesna jest scena kontroli cywilnej łodzi. Podejrzenie i panika prowadzą do zabicia niewinnych ludzi. Kiedy pojawia się możliwość ratowania rannej osoby, Willard podejmuje kolejną brutalną decyzję, podporządkowując wszystko kontynuowaniu zadania.

Nie jest to chwila, którą można bezpiecznie odłożyć do kategorii „pomyłka w trudnych warunkach”. Pokazuje, jak łatwo cel misji staje się argumentem pozwalającym nie widzieć już konkretnego człowieka.

Willard płynie zabić człowieka, który rzekomo zatracił moralne granice. Sam nie pozostaje przy tym poza moralnym osądem.

Właśnie dlatego Kurtz jest kimś więcej niż ostatnim przeciwnikiem. Gdy docieramy do jego obozu, spotykamy człowieka, który dostrzegał sprzeczności wojennej machiny i odpowiedział na nie własnym, skrajnym systemem przemocy. Nie jest wolnym myślicielem wyprowadzającym nas z kłamstwa. Stał się przywódcą, który uważa, że zrozumienie okrucieństwa daje mu prawo do okrucieństwa jeszcze większego.

Jego przenikliwość nie usprawiedliwia czynów.

Film powstał w kontekście wojny w Wietnamie i wykorzystuje również elementy noweli Josepha Conrada „Jądro ciemności”. Warto zauważyć, że opowieść koncentruje się przede wszystkim na doświadczeniu amerykańskich żołnierzy. Wietnamczycy i mieszkańcy regionu często pojawiają się na obrzeżach perspektywy, chociaż to na ich ziemi toczy się wojna i to oni ponoszą ogromną część jej konsekwencji.

To istotne ograniczenie, nie drobiazg, który można pominąć w zachwycie nad obrazami.

Właśnie dlatego sensowna lektura filmu powinna rozdzielać pytanie o upadek moralny sprawców przemocy od pamięci o ludziach, których dotknęła. Wewnętrzny kryzys żołnierza nie jest pełną historią wojny.

Gdy Willard dociera do finału swojej misji, nie dostajemy oczyszczającego pojedynku dobra ze złem. Zadanie zostaje wykonane, lecz nie przywraca nikomu utraconej niewinności. W otoczeniu Kurtza nie pojawia się odpowiedź, która unieważnia wszystkie wcześniejsze decyzje.

„Czas Apokalipsy” odmawia widzowi szczególnej wygody: przekonania, że za całe zło odpowiadał jeden człowiek, którego wystarczy usunąć.

Najgroźniejszy moment przychodzi wtedy, kiedy przestajemy pytać, czy mamy prawo coś zrobić, i zaczynamy pytać wyłącznie, czy potrafimy wykonać rozkaz.

Rzeka się kończy. Wojna nie staje się dzięki temu zrozumiała. Pozostaje pytanie o ludzi, którzy nauczyli się mówić o niej tak, jakby była wyłącznie zadaniem do wykonania.