Dzień świra (2002) – Najgłośniejsza samotność polskiego kina

Uwaga: esej omawia charakter bohatera oraz ważne wydarzenia filmu.

Są ludzie, dla których poranek zaczyna się od kawy. Dla Adasia Miauczyńskiego zaczyna się od kolejnych dowodów na to, że świat postanowił mu przeszkodzić.

Ktoś hałasuje. Coś leży nie tam, gdzie powinno. Sąsiad zachowuje się nieodpowiednio. Drobny rytuał wymaga powtórzenia, bo bez niego cały dzień traci właściwy porządek. Każdy człowiek napotkany po drodze okazuje się potencjalnym źródłem irytacji.

Marek Koterski nakręcił film, w którym złość jest niemal osobnym bohaterem. Słychać ją w języku, czuć w rytmie scen, widać w gwałtownych reakcjach Adasia. „Dzień świra” jest zabawny, czasem bardzo. Ale pod jego komizmem kryje się obraz człowieka, który rozpaczliwie potrzebuje spokoju i wszędzie zabiera ze sobą własny niepokój.

Najgorszy hałas w życiu Adasia nie dochodzi zza ściany. Rozlega się w jego głowie.

Warto zauważyć, jak wiele energii bohater poświęca na pilnowanie świata. Chce, żeby inni zachowywali się ciszej, uważniej, kulturalniej. Denerwują go zwyczaje, słowa i najmniejsze odstępstwa od tego, co uznaje za właściwe. Można przez chwilę przyznać mu rację. Przecież naprawdę bywamy zmęczeni hałasem, nieuprzejmością i chaosem codzienności.

A potem orientujemy się, że Adaś nie tylko dostrzega niedoskonałości – on nie potrafi już pozwolić, by cokolwiek było niedoskonałe.

Nie chodzi więc wyłącznie o świat, który go zawiódł. Chodzi także o sposób, w jaki zbudował swoją tożsamość na byciu człowiekiem rozczarowanym. Gdyby jutro zniknęły wszystkie drobne przeszkody, być może musiałby wreszcie odpowiedzieć sobie na trudniejsze pytanie: co zrobić z własnym życiem, jeśli nie można już obwiniać o nie innych?

Koterski obserwuje tę postać bez szczególnej delikatności, ale też bez całkowitej pogardy. Za komedią nawarstwiających się frustracji widać człowieka, który pragnął czegoś większego. Adaś jest inteligentny, wrażliwy na język, potrafi przywiązywać wagę do słów. Chciałby widzieć w sobie twórcę, osobę wyróżniającą się na tle otaczającej przeciętności.

Tyle że codzienne życie nie potwierdza jego wielkości.

To bolesna sprzeczność. Adaś gardzi tym, co uważa za banalne, a jednocześnie sam tkwi w rutynie, której nie potrafi zmienić. Obserwuje innych, osądza, porównuje się z nimi. Uważa, że zasługuje na coś lepszego, lecz rzadko umie stworzyć warunki, by to osiągnąć.

Jego język staje się więc jednocześnie narzędziem obrony i więzieniem. Kiedy wszystko potrafimy celnie skrytykować, coraz trudniej powiedzieć coś bezbronnie prostego: że jest nam smutno, że czegoś żałujemy, że chcielibyśmy, aby ktoś nas polubił.

Koterski świetnie rozumie komizm przesady. Adaś reaguje na drobiazgi, jakby ważyły się losy państwa. Jego prywatna irytacja urasta do rozmiarów filozoficznego sporu o prawdę i godność. Zderzenie skali problemu z intensywnością reakcji wywołuje śmiech.

Ale ten śmiech ma dwie strony.

Śmiejemy się z człowieka, który nie potrafi żyć spokojnie. A po chwili rozpoznajemy w nim własne gorsze poranki: potrzebę, żeby wszyscy ustąpili nam miejsca, pewność, że tylko my rozumiemy sytuację, chęć wypowiedzenia ostatniego słowa. Adaś jest karykaturą, która działa właśnie dlatego, że została oparta na czymś prawdziwym.

Niezwykle polski jest również społeczny krajobraz filmu. Bloki, szkoła, podróż, rozmowy pełne pretensji i poczucie, że wszyscy przegrali w jakiejś wielkiej, bliżej nieokreślonej rywalizacji. Koterski zagląda w świat, w którym ambicje i rozczarowania mieszają się z codzienną ciasnotą. Nie idealizuje ani jednostki, ani zbiorowości.

„Dzień świra” łatwo potraktować jako katalog narodowych wad. Wszyscy krzyczymy, wszyscy pouczamy, wszyscy jesteśmy niezadowoleni. Ale byłaby to interpretacja zbyt wygodna, bo przerzucałaby odpowiedzialność z bohatera na abstrakcyjne „takich mamy ludzi”.

Adaś nie jest jedynie ofiarą otoczenia. W relacjach z bliskimi sam potrafi ranić, unikać kontaktu i powtarzać zachowania, na które tak gwałtownie reaguje u innych. Jego cierpienie zasługuje na zrozumienie; nie oznacza to jednak, że każda jego pretensja jest uzasadniona.

Szczególnie smutne są chwile, w których pod gniewem ujawnia się tęsknota za czułością. Bohater chciałby być kochany, doceniony i potraktowany z szacunkiem. Jednocześnie wypracował sposób bycia, który utrudnia innym dotarcie do niego. Im bardziej potrzebuje ludzi, tym częściej zachowuje się tak, jakby byli przeszkodą.

To samotność, która nie musi oznaczać pustego mieszkania. Można przecież pozostawać wśród innych, nieustannie z nimi dyskutować, kłócić się i narzekać, a mimo to od dawna nie odbyć rozmowy, w której naprawdę próbuje się kogoś usłyszeć.

Film nie daje bohaterowi prostego uzdrowienia. Nie ma sceny, w której nagle rozumie wszystkie swoje błędy i zamienia się w życzliwego sąsiada. Koterski pozostaje wierny ludziom, którzy potrafią rozpoznać problem, a następnego dnia niemal odruchowo odtwarzają ten sam wzór.

W tym sensie tytułowy dzień jest czymś więcej niż jedną dobą. Jest sposobem przeżywania życia.

„Dzień świra” nie pyta jedynie o to, dlaczego świat doprowadza nas do szału. Pyta, co zostaje z człowieka, kiedy całe swoje życie poświęca na udowadnianie, że ma prawo być wściekły.

Śmiech po seansie stopniowo cichnie. A kiedy następnego ranka przeszkodzi nam pierwszy hałas, możemy przez sekundę rozpoznać w sobie Adasia.

Ta sekunda może być bardziej pouczająca niż cała jego tyrada.