Dzień świstaka (1993) – Człowiek, który miał za dużo jutra

Wyobraź sobie, że jutro nie nadchodzi.

Nie w sensie wielkiej katastrofy, po której zegary się zatrzymują. Przeciwnie: wszystko działa bez zarzutu. Radio budzi cię o tej samej porze, ludzie idą w te same miejsca, pogodę zapowiadają tymi samymi słowami. Świat jest punktualny do przesady. Tylko ty pamiętasz, że już przez to przechodziłeś.

Phil Connors, telewizyjny prezenter pogody, zostaje uwięziony w Punxsutawney podczas obchodów Dnia Świstaka. Każdy poranek rozpoczyna się od nowa. On zaś nie może ruszyć dalej, choć próbuje wszystkiego, żeby wyrwać się z prowincjonalnego miasteczka.

Harold Ramis mógł zrobić z tego pomysłu jedynie świetną komedię o nieograniczonych możliwościach. Na początku rzeczywiście obserwujemy zabawę: skoro jutro wymazuje konsekwencje, można robić rzeczy, na które normalnie człowiek nigdy by się nie odważył. Phil zdobywa informacje, przewiduje zachowania mieszkańców, próbuje oszukać reguły dnia na swoją korzyść.

Bardzo szybko okazuje się jednak, że wolność od konsekwencji nie jest tym samym, co wolność do życia.

Phil zna coraz więcej szczegółów. Wie, co powiedzą napotkani ludzie i jak ominąć nieprzyjemności. Potrafi zaplanować pozornie idealne spotkanie z Ritą, producentką telewizyjną. Nie umie jedynie sprawić, żeby druga osoba naprawdę go pokochała.

W jednej z najbardziej celnych obserwacji filmu każda próba dopasowania się do oczekiwań Rity zamienia Phila w jeszcze mniej autentyczną wersję samego siebie. Wie, co zamówić, o czym opowiedzieć i kiedy prawić komplementy. Ale cała ta wiedza jest wynikiem testowania człowieka, nie poznawania go.

Rita reaguje więc na kogoś, kto ma wszystkie odpowiedzi, ale nie prowadzi ani jednej szczerej rozmowy.

To niezwykle nowoczesny pomysł, choć film powstał na długo przed aplikacjami randkowymi i algorytmami dopasowującymi ludzi. Można znać czyjeś upodobania, zapamiętać ważne szczegóły i nadal nie traktować go jak osobę. Bliskość nie jest egzaminem, w którym wystarczy raz znaleźć prawidłowy klucz odpowiedzi.

Kiedy zabawa się kończy, przychodzi rozpacz. Phil przestaje dostrzegać w powtarzalności szansę, a zaczyna widzieć w niej wyrok. Każdy dzień jest identyczny, bo on sam nie potrafi odnaleźć w nim nowego sensu. Przymus wiecznego powrotu ujawnia pustkę życia, w którym wartość miały głównie nowość, wygoda i przewaga nad innymi.

Nie wiemy dokładnie, ile czasu spędza w pętli. Film świadomie nie daje kalendarza, który pozwoliłby wszystko policzyć. Najważniejsze jest to, że z biegiem nieistniejących lat Phil doświadcza czegoś, czego wcześniej nie chciał: samotności, której nie rozwiązuje kolejny dowcip.

I wtedy rozpoczyna się prawdziwa przemiana.

Nie przychodzi ona w błysku olśnienia. Phil uczy się gry na pianinie, zaczyna zwracać uwagę na sąsiadów, pomaga ludziom w drobnych kłopotach. Niektórych sytuacji nie potrafi naprawić, choć wkłada w nie ogromny wysiłek. Odkrywa, że znajomość przyszłych wydarzeń nie daje władzy nad śmiercią ani nad wszystkimi ludzkimi losami.

Paradoksalnie ten dzień staje się ciekawszy dopiero wtedy, gdy przestaje służyć wyłącznie jemu.

Często odczytuje się „Dzień świstaka” jako film o samodoskonaleniu. Wystarczy powtarzać, aż nauczymy się czegoś nowego. Ale w takim odczytaniu nietrudno przeoczyć zasadniczą różnicę między początkiem a końcem. Phil nie staje się lepszy dlatego, że opanował więcej umiejętności. Staje się lepszy, bo te umiejętności zaczynają mieć znaczenie również dla innych.

Jest przecież mnóstwo ludzi utalentowanych, których talent nie czyni uważniejszymi ani łagodniejszymi.

W finałowej odsłonie tego samego dnia Phil wciąż pozostaje w znanym miasteczku. Świat nie przeszedł spektakularnej metamorfozy. Różnica polega na tym, że bohater wreszcie przestaje zachowywać się jak turysta skazany na niechciany przystanek. Widzi w mieszkańcach ludzi, a nie przeszkody lub okazje do wykorzystania.

To piękna odpowiedź na pytanie, które każdy z nas zadaje po kilku podobnych tygodniach: czy moje życie naprawdę polega na wstawaniu, wykonywaniu tych samych obowiązków i czekaniu na coś wyjątkowego?

Ramis mówi, że wyjątkowość nie musi przyjść z zewnątrz. Czasem kryje się w tym, czego nie zauważaliśmy, choć było przed oczami każdego ranka.

Phil przestaje być więźniem czasu, gdy odkrywa, że dzień nie musi należeć wyłącznie do niego.

A najzabawniejsza i najczulsza ironia filmu polega na tym, że kiedy wreszcie chce zostać trochę dłużej, świat pozwala mu ruszyć dalej.