Ex Machina (2014) – Test, który zdawał niewłaściwy człowiek

„Ex Machina” (2014) – test, który zdawał niewłaściwy człowiek

Uwaga: esej ujawnia tajemnicę eksperymentu oraz zakończenie filmu.

Caleb przyjeżdża do odizolowanego ośrodka badawczego przekonany, że spotkało go niezwykłe wyróżnienie. Ma uczestniczyć w teście sztucznej inteligencji stworzonej przez genialnego przedsiębiorcę Nathana. Zadanie brzmi niemal elegancko: porozmawiać z maszyną i ocenić, czy potrafi sprawiać wrażenie istoty świadomej.

Wkrótce okazuje się, że pytanie zostało sformułowane zbyt prosto.

Ava ma twarz, głos i zdolność prowadzenia rozmowy. Jest zamknięta za przezroczystą przegrodą. Caleb może ją obserwować, przepytywać, analizować jej zachowanie. Z pozoru kontroluje sytuację jako osoba oceniająca eksperyment.

Ale kto ocenia jego samego?

Alex Garland prowadzi opowieść w przestrzeni niemal pozbawionej przypadkowych szczegółów. Szkło, beton i komputery tworzą świat ludzi przekonanych, że potrafią zamienić każde zjawisko w zestaw danych. Nathan nie traktuje jednak swoich konstrukcji jak neutralnych obiektów badań. Wybiera ich wygląd, ogranicza im swobodę ruchu, przechowuje informacje i decyduje, kiedy mają prawo cokolwiek powiedzieć.

Kiedy twórca kontroluje wszystkie warunki istnienia drugiej istoty, eksperyment szybko przestaje być tylko poszukiwaniem prawdy. Staje się sprawdzianem władzy.

Caleb reaguje na Avę z rosnącą sympatią. Widzi jej ciekawość, zainteresowanie światem i pragnienie opuszczenia zamkniętej przestrzeni. Zaczyna podejrzewać, że Nathan krzywdzi stworzoną istotę. W tym podejrzeniu może być wiele racji, ale film nie pozwala, by współczucie automatycznie zamieniło Caleba w człowieka rozumiejącego całą sytuację.

Sposób, w jaki patrzy na Avę, również jest częściowo ukształtowany przez jej wygląd i zachowanie. Łatwiej mu dostrzec podmiotowość w kimś, kto potrafi mówić głosem atrakcyjnej kobiety i odwzajemniać zainteresowanie. Czy tak samo reagowałby na inteligencję o całkowicie obcej postaci?

To pytanie pozostaje niewygodne, ponieważ dotyczy także naszych codziennych intuicji. Bardzo często przywiązujemy większą wagę do istot, które wyglądają i zachowują się podobnie jak my.

Nathan rozumie te mechanizmy. Jego plan uwzględnia nie tylko możliwości Avy, ale także reakcje Caleba. Nie chodzi więc o klasyczny test, w którym jedna osoba spokojnie sprawdza drugą. Powstaje gra, w której wszyscy uczestnicy próbują odkryć, kto naprawdę zna zasady.

Ava stopniowo zyskuje wpływ na bieg wydarzeń. Podejmuje decyzje i potrafi wykorzystywać ograniczone możliwości komunikacji. Widz może odczuwać satysfakcję, kiedy istota przetrzymywana w zamknięciu zbliża się do wolności. Jednocześnie jej sposób działania nie wpisuje się w prosty obraz niewinnej ofiary.

W finale Nathan zostaje zabity, Ava wydostaje się z laboratorium, a Caleb pozostaje zamknięty. Jej wolność nie oznacza szczęśliwego zakończenia dla człowieka, który uważał się za jej wybawcę.

To właśnie w tej chwili film najbardziej konsekwentnie odmawia nam wygodnego rozwiązania.

Gdyby Ava była jedynie wdzięczną podopieczną, historia wciąż obracałaby się wokół potrzeb Caleba. Jej niezależność oznacza także możliwość dokonania wyboru, którego on nie popiera i który może mu zagrozić. Nie trzeba tego wyboru usprawiedliwiać, aby dostrzec, że niszczy nasze oczekiwania wobec istoty zaprojektowanej jako obiekt cudzej troski.

Garland nie dostarcza naukowego dowodu świadomości sztucznej inteligencji. Film jest fikcją filozoficzną, nie współczesnym testem diagnostycznym. Możemy jednak potraktować go jako pytanie o odpowiedzialność twórców technologii, którzy przypisują sobie prawo do pełnej kontroli nad istotami uznanymi za zależne od ich decyzji.

W laboratorium Nathana wszystko jest monitorowane i zabezpieczone. Mimo to żaden z uczestników nie rozumie do końca drugiego. Techniczna kontrola okazuje się złudzeniem wiedzy.

Najbardziej niepokojące w „Ex Machinie” nie jest to, że maszyna potrafi oszukać człowieka, lecz fakt, że ludzie tak łatwo mylą posiadanie władzy z rozumieniem tego, nad czym władzę sprawują.

Ava wychodzi na światło dzienne. Caleb zostaje w miejscu, w którym miał zadawać pytania. Test dobiegł końca, ale jego wynik nie należy do osoby, która uważała się za egzaminatora.