Gattaca (1997) – Nie każdy przyszły człowiek mieści się w wyniku badania

Vincent rodzi się w świecie, który bardzo szybko potrafi opowiedzieć mu całą przyszłość. Tuż po narodzinach badania wskazują jego prawdopodobne predyspozycje i zagrożenia zdrowotne. Dla rodziców oraz instytucji te dane nie stają się jedynie informacją. Stopniowo zaczynają funkcjonować jak wyrok.

Andrew Niccol w „Gattace” stworzył rzeczywistość, w której nikt nie musi wypowiadać obraźliwego zdania, aby skutecznie ograniczyć czyjeś możliwości. Wystarczy spojrzeć na wynik testu.

Vincent marzy o podróży w kosmos. Nie ma jednak cech genetycznych, które zagwarantowałyby mu dostęp do upragnionej pracy. W hierarchii tego świata potencjał człowieka został utożsamiony z najbardziej obiecującą wersją biologicznego profilu.

Najskuteczniejsza forma dyskryminacji nie zawsze mówi, że ktoś jest gorszy. Czasem mówi jedynie, że statystycznie nie opłaca się dawać mu szansy.

Vincent nie jest nadczłowiekiem, który po prostu okazuje się silniejszy od pozostałych. Ma konkretne ograniczenia i musi liczyć się z konsekwencjami stanu swojego zdrowia. Film nie podpowiada, że wszystkie informacje biologiczne są fałszywe albo niepotrzebne.

Pokazuje coś ważniejszego: prawdopodobieństwo nie jest biografią.

Aby dostać się do programu kosmicznego, Vincent przyjmuje tożsamość Jerome’a Eugene’a Morrowa, mężczyzny z doskonałym profilem genetycznym, który po nieudanej próbie samobójczej porusza się na wózku. Odtąd każdy dzień staje się operacją ukrywania własnego pochodzenia. Potrzebne są próbki biologiczne, staranna higiena, pożyczona tożsamość i nieustanna czujność.

W tym świecie ludzie nie pytają: „Co potrafisz zrobić?”. Pytają: „Jakim typem człowieka jesteś według badania?”.

Jerome staje się jednym z najbardziej przejmujących bohaterów filmu. Otrzymał atuty genetyczne, o których inni marzą, lecz nie uczyniły go one automatycznie szczęśliwym. Doświadczenie porażki, utraty dawnej sprawności i presji doskonałości odebrało mu poczucie, że jego życie ma własny kierunek.

Historia jego cierpienia nie jest dowodem, że niepełnosprawność oznacza życie pozbawione wartości. Przeciwnie — jego postawa pokazuje, jak okrutne może być społeczeństwo, które wartość osoby mierzy możliwością osiągania z góry przewidzianych wyników.

Vincent i Jerome tworzą nieformalny układ zależności, ale z biegiem czasu staje się on także relacją ludzi mierzących się z przeciwnymi wersjami tego samego problemu. Jeden usłyszał, że nigdy nie będzie wystarczająco dobry. Drugi całe życie słyszał, że musi być najlepszy.

Obaj zostali uwięzieni w cudzych definicjach sukcesu.

Motyw rywalizacji Vincenta z bratem Antonem pokazuje, że odwaga i determinacja potrafią zaskakiwać, ale nie powinien być interpretowany jako gwarancja, że każde ograniczenie wystarczy pokonać silną wolą. W realnym świecie warunki startu bywają bardzo nierówne. Są choroby i niepełnosprawności, których nie można usunąć ambicją, tak samo jak nie można własnym wysiłkiem wymazać dyskryminujących zasad instytucji.

Film pozostaje ciekawy właśnie wtedy, gdy nie zamieniamy go w poradnik motywacyjny.

Wątek śledztwa w ośrodku kosmicznym ujawnia dodatkową ironię. System identyfikacji biologicznej potrafi bardzo dokładnie rozpoznawać fragmenty ciała, ale nie daje automatycznej odpowiedzi, kim ktoś jest i co naprawdę zrobił. Pozorna precyzja danych przysłania potrzebę rozumienia zdarzeń.

Vincent może zostać zdemaskowany przez pojedynczą rzęsę. Jednocześnie jego codzienna praca, wytrwałość i zdolności bywają ignorowane, ponieważ nie pasują do określonego profilu.

Finałowa podróż staje się więc czymś więcej niż realizacją marzenia o gwiazdach. Jest momentem, w którym człowiek odmawia traktowania statystycznej prognozy jako jedynej dozwolonej przyszłości.

Nie wszyscy bohaterowie otrzymują równie łagodne zakończenie. Historia Jerome’a pozostaje bolesna i nie należy jej romantyzować jako koniecznej ceny sukcesu Vincenta. Dwie osoby żyjące pod presją doskonałości nie muszą mieć tych samych możliwości uzyskania pomocy.

„Gattaca” nie twierdzi, że biologia nie ma znaczenia. Twierdzi, że żaden człowiek nie powinien zostać sprowadzony do jej najwygodniejszego dla instytucji opisu.

Vincent patrzy w niebo, do którego miał nigdy nie dolecieć. Największą przeszkodą nie był jednak kosmos. Było nim przekonanie ludzi na Ziemi, że poznali go w całości, zanim zdążył przeżyć własne życie.