Grand Budapest Hotel (2014) – Uprzejmość jako ostatnia forma buntu

W hotelu prowadzonym przez konsjerża Monsieur Gustave’a H. nawet powitanie gościa wygląda jak małe przedstawienie. Wszystko ma odpowiednią kolejność, właściwy ton i dopracowany gest. Walizka nie może czekać zbyt długo. Problem powinien zostać rozwiązany, zanim zdąży stać się skargą. A człowiek stojący za ladą musi pamiętać, że gość przyjechał nie tylko po pokój, ale także po poczucie, że świat przez chwilę będzie działał tak, jak obiecano.

Wes Anderson potrafi zamienić taki porządek w kinową ucztę. Kolory są nasycone, kadry symetryczne, dialogi pędzą z niemal muzyczną precyzją. Bohaterowie przemieszczają się jak figury w mechanizmie wielkiego zegara. Łatwo uznać ten świat za zabawę w elegancję.

Pod spodem kryje się jednak bardzo poważna historia o tym, co dzieje się z dobrymi manierami, kiedy do drzwi puka brutalna rzeczywistość.

„Grand Budapest Hotel” opowiada o świecie, który odchodzi. Zmieniają się granice, pojawiają się mundury i urzędnicy gotowi użyć siły, a dawne zasady współżycia coraz mniej znaczą dla tych, którzy właśnie przejmują władzę. Hotel pozostaje barwny, lecz wokół niego stopniowo ciemnieje Europa.

Gustave nie jest postacią bez skazy. Bywa próżny, teatralny, ma wielkie upodobanie do luksusu i własnego sposobu bycia. Jest również człowiekiem, który z niezwykłą powagą traktuje obowiązek okazania innym szacunku.

Szczególnie dobrze widać to w jego relacji z Zerem, młodym pracownikiem hotelu. Początkowo ich wspólna praca przypomina komedię o wymagającym mistrzu i uczniu, który próbuje nadążyć za tempem poleceń. Gustave nie przestaje mówić, Zero słucha, popełnia błędy i coraz lepiej uczy się hotelowej sztuki.

A potem pojawia się pytanie znacznie poważniejsze od sposobu układania bagażu: kim jest człowiek, którego łatwo uznać za obcego?

Zero jest uchodźcą. Doświadczenie przemocy i utraty domu nie zostawiło mu wielu rzeczy, które mógłby pokazać światu jako dowód własnej pozycji. W hierarchii wielkiego hotelu zaczyna od najniższego szczebla. Gustave stopniowo uświadamia sobie, że za uprzejmym, młodym pracownikiem stoi historia, której nie wolno zbyć kilkoma formalnościami.

Godność nie polega wyłącznie na tym, żeby dobrze traktować ludzi podobnych do siebie. Zaczyna się wtedy, gdy trzeba przeciwstawić się komuś, kto odmawia jej innym.

Film wystawia tę zasadę na próbę. Bohaterowie wpadają w wir oskarżeń, pościgów i sporu o dziedzictwo zmarłej Madame D. Zmieniają się miejsca akcji, pojawiają się tajne przejścia, więzienie i szalone plany ucieczki. Całość bywa tak zabawna, że można przegapić coraz wyraźniejsze sygnały nadchodzącej katastrofy.

Anderson nie pozwala jednak komedii całkiem zagłuszyć historii. Mundury i kontrole dokumentów niosą w filmie szczególne napięcie. Za każdym razem, gdy funkcjonariusz uznaje, że człowiekowi można odebrać prawo do bezpieczeństwa z powodu jego pochodzenia, cały hotelowy ceremoniał okazuje się kruchy.

Można perfekcyjnie podawać herbatę i nadal żyć w świecie, w którym ktoś bez wahania niszczy cudze życie.

Czy wobec takiej przemocy uprzejmość nie jest po prostu śmiesznym gestem? Być może byłaby nim, gdyby sprowadzała się wyłącznie do grzecznych słów. Gustave rozumie jednak, że forma ma znaczenie właśnie dlatego, że przypomina o obowiązku dostrzeżenia człowieka. Dobre maniery nie zastąpią odwagi, ale mogą stać się jej codziennym treningiem.

Relacja między Zerem a Gustave’em przekształca się z zawodowej zależności w coś bliższego rodzinie. Obaj nieustannie uczą się od siebie świata, którego żaden nie miałby szansy w pełni zrozumieć samotnie. Śmieszny, drobiazgowy mistrz przekazuje uczniowi nie tylko sposób prowadzenia hotelu, lecz również przekonanie, że w chaosie można próbować zachować własne standardy.

Historia mieści także miłość Zera i Agathy, cichą i delikatną na tle przesadnie barwnej scenografii. Ich szczęście nie ma gwarancji trwania. Film prowadzi nas przez kolejne historie opowiadane po latach, dzięki czemu od początku czujemy, że poznajemy wspomnienie kogoś, kto wiele utracił.

Sam hotel staje się częścią tego wspomnienia. W późniejszej epoce jego wnętrza są już inne, mniej olśniewające. Dawna świetność została w dużej mierze zamknięta w opowieściach. Zero utrzymuje jednak to miejsce z powodów, których nie da się wyjaśnić rachunkiem ekonomicznym. Podtrzymuje ślad świata, w którym żyli ludzie, których kochał.

To chyba najbardziej melancholijna warstwa filmu. Nie tęskni się tylko za budynkami ani za dawną modą. Tęskni się za czasem, w którym pewne osoby jeszcze mogły wejść przez drzwi.

„Grand Budapest Hotel” jest tak dopracowany wizualnie, że łatwo ulec pokusie zatrzymania go na jednym idealnym kadrze. Tymczasem jego najważniejsze przesłanie mówi coś odwrotnego: niczego nie da się zatrzymać na zawsze. Można jedynie decydować, jak potraktuje się ludzi, zanim wspólny czas minie.

Uprzejmość nie powstrzyma każdej katastrofy. Ale odmowa bycia okrutnym pozostaje decyzją, której nawet katastrofa nie powinna nam odbierać.

Gustave ma mnóstwo zasad dotyczących hotelu. Ostatecznie zostaje zapamiętany nie dlatego, że perfekcyjnie ich przestrzegał, lecz dlatego, że w najważniejszej chwili umiał stanąć po stronie drugiego człowieka.