Ida (2013) – Cisza, w której trzeba wybrać własne imię

Anna mieszka w klasztorze. Jej życie ma ustalony rytm, obowiązki i język, którym można opowiadać o rzeczach najważniejszych. Wkrótce ma złożyć śluby. Zanim to zrobi, dowiaduje się jednak, że powinna odwiedzić krewną, o której istnieniu dotąd w ogóle nie wiedziała.

Spotkanie z ciotką Wandą zmienia nie tylko jej wiedzę o rodzinie. Zmienia sposób, w jaki może myśleć o sobie.

Anna dowiaduje się, że urodziła się w żydowskiej rodzinie i otrzymała imię Ida. Podczas niemieckiej okupacji jej bliscy zostali zamordowani. Dziewczyna, która przygotowywała się do przyszłości wyznaczonej przez klasztor, musi nagle zmierzyć się z przeszłością, do której nie miała żadnego świadomego dostępu.

Paweł Pawlikowski opowiada tę historię w czerni i bieli, z wielką oszczędnością ruchu oraz dialogu. Postacie bywają umieszczane nisko w kadrze, pod ogromną przestrzenią ściany albo nieba. Obraz nie próbuje ich nieustannie przybliżać.

W „Idzie” historia nie jest opowieścią, którą można spokojnie poznać. Jest przestrzenią, w której trzeba znaleźć miejsce dla samego siebie.

Wanda reprezentuje świat odległy od klasztornej ciszy. Ma doświadczenie zawodowe, pamięć wojny, wiedzę o przemocy i własne sposoby radzenia sobie z bólem. Jest inteligentna, impulsywna, czasem okrutna w słowach. Nie staje się wyłącznie przewodniczką młodszej kobiety.

Jej własna historia jest równie ważna jak odkrycie Idy.

Wanda próbuje odnaleźć ślady zabitej rodziny. W czasie tej podróży ujawniają się także niewygodne pytania o pamięć, odpowiedzialność i udział ludzi w zbrodniach popełnianych podczas okupacji. Film nie pozwala sprowadzić przeszłości do prostego podziału na dobre wspomnienia i obce zło, które można pozostawić daleko od siebie.

Jednocześnie nie zamienia całego społeczeństwa w jedną figurę winy. Pokazuje konkretne sytuacje, osoby i decyzje. To ważne, gdy opowiada się o doświadczeniu Zagłady oraz o historiach ocalałych i ich rodzin.

Ida słucha więcej, niż mówi. Jej milczenie łatwo odczytać jako bierność, ale film stopniowo pokazuje w nim także skupienie. Młoda kobieta dopiero próbuje znaleźć język dla doświadczeń, których nigdy wcześniej nie musiała nazywać.

Nie ma powodu wymagać od niej natychmiastowej, jednoznacznej reakcji.

Film stawia ciekawe pytanie o religię i pochodzenie. Czy odkrycie żydowskich korzeni musi unieważnić chrześcijańskie życie Idy? Czy wieloletnie doświadczenie klasztoru odbiera znaczenie historii rodziny, której nie znała? Pawlikowski nie traktuje tych pytań jak zagadek z jedną poprawną odpowiedzią.

Tożsamość nie przypomina dokumentu, w którym odkrycie nowej rubryki automatycznie unieważnia wszystkie poprzednie.

W trakcie podróży Ida poznaje także ludzi i doświadczenia nieobecne w jej dotychczasowym życiu. Pojawia się muzyka jazzowa, uczucie i możliwość przyszłości poza klasztorem. Film nie przedstawia tego świata jako w oczywisty sposób lepszego od życia zakonnego. Pokazuje raczej znaczenie wyboru, który można podjąć dopiero wtedy, gdy zna się choć część dostępnych możliwości.

Nie każda rezygnacja z określonej drogi jest klęską. Nie każdy powrót do niej oznacza brak odwagi.

Wanda tymczasem nosi ciężar, którego nie można zdjąć samą obecnością Idy. Jej tragiczny los należy do najbardziej bolesnych części filmu. Nie powinien być romantyzowany jako naturalna konsekwencja pamięci o wojnie. To śmierć człowieka, który mierzył się z ogromnym cierpieniem i potrzebował pomocy, której historia nie potrafiła mu zapewnić.

Finał prowadzi Idę drogą, której sens pozostaje częściowo otwarty. Kamera cofa się przed nią podczas marszu. Nie ma wielkiej deklaracji ani rozwiązania wszystkich pytań. Jest ruch — prosty, konkretny, podjęty przez osobę, która wie o sobie więcej niż na początku.

To zakończenie jest odważne w swojej skromności.

„Ida” nie próbuje powiedzieć, że poznanie rodzinnej prawdy automatycznie przynosi dojrzałość. Może wprowadzić chaos, smutek i trudne pytania, z którymi trzeba żyć przez lata. Ale niewiedza nie jest rozwiązaniem, jeśli oznacza pozostawienie cudzej historii poza granicą pamięci.

Człowiek nie zawsze wybiera okoliczności własnego początku. Może jednak próbować uczciwie odpowiedzieć na to, co z tym początkiem zrobić.

Anna dowiedziała się, że jest także Idą. Najważniejsze pytanie filmu nie brzmi, które imię powinno zwyciężyć. Brzmi, czy potrafi żyć, nie odrzucając prawdy zawartej w żadnym z nich.