Kształt wody (2017) – Głos nie jest warunkiem, żeby zostać usłyszanym

Uwaga: esej omawia relację Elisy z niezwykłą istotą, jej ucieczkę i fantastyczny finał.

Elisa Esposito pracuje nocą jako sprzątaczka w tajnym laboratorium. Codziennie mija ludzi, którzy mają ważne stanowiska, służbowe przepustki i prawo do wydawania poleceń. Ona sama jest często traktowana jak ktoś prawie niewidzialny.

Elisa nie mówi, ale porozumiewa się między innymi językiem migowym. Jej milczenie nie oznacza braku myśli ani uczuć. Oznacza jedynie, że część otaczających ją ludzi nie próbuje nauczyć się sposobu, w jaki można ją naprawdę usłyszeć.

Guillermo del Toro w „Kształcie wody” tworzy baśń o spotkaniu dwóch istot, którym inni odmawiają pełnego prawa do własnej opowieści.

Czasem najbardziej obcy wydaje się ten, kto nie potrafi mówić naszym językiem. Ale znacznie groźniejszy bywa człowiek, który nie chce słuchać żadnego innego.

Do laboratorium zostaje przywieziona wodna istota schwytana w odległym miejscu. Naukowcy i wojskowi widzą w niej potencjalny obiekt badań, broń albo zagrożenie. Jej niezwykłość staje się argumentem uzasadniającym zamknięcie i przemoc.

Elisa widzi coś innego.

Zaczyna nawiązywać kontakt poprzez gesty, jedzenie i muzykę. Nie ma wiedzy pozwalającej dokładnie wyjaśnić naturę przybysza, ale rozpoznaje jego reakcje na cierpienie i zainteresowanie światem.

Ich relacja stopniowo staje się bliskością wykraczającą poza zwyczajne kategorie społeczne.

Film nie twierdzi, że każda różnica zawsze oznacza zgodność czy bezpieczeństwo. Nie przedstawia też fantastycznej relacji jako realistycznego wzorca wszystkich ludzkich związków. To świadomie baśniowa opowieść o prawie do niezależności od cudzej definicji normalności.

Del Toro osadza ją w Ameryce początku lat sześćdziesiątych. Ograniczenia społeczne dotyczą nie tylko Elisy. Jej przyjaciółka Zelda mierzy się z rasizmem i podporządkowaną pozycją w pracy, a sąsiad Giles żyje z doświadczeniem społecznego odrzucenia ze względu na swoją orientację seksualną.

Doświadczenia tych postaci nie są tożsame. Łączy je jednak wiedza, że otoczenie potrafi zmieniać czyjąś odmienność w uzasadnienie nierównego traktowania.

W laboratorium najwięcej władzy ma Strickland, człowiek reprezentujący brutalną dyscyplinę i przekonanie o własnej wyższości. Mówi z niezachwianą pewnością siebie, lecz za nią kryje się niezdolność do uznania, że inne istnienie może mieć wartość niezależną od przydatności.

Strickland chce kontrolować istotę. Elisa chce zrozumieć, co jest jej potrzebne.

To różnica nadająca filmowi moralną siłę.

Gdy pojawia się zagrożenie dla życia wodnego przybysza, Elisa decyduje się pomóc mu uciec. Nie robi tego samodzielnie: potrzebuje wsparcia Zeldy, Gilesa i innych ludzi gotowych podjąć ryzyko. Ich współpraca pokazuje, że troska może stać się formą sprzeciwu wobec instytucji, które nie chcą rozpoznać własnego okrucieństwa.

Ważne, że Elisa nie pragnie po prostu zatrzymać niezwykłego towarzysza przy sobie na zawsze. Musi również uznać jego związek z wodą i światem, którego sama nie zna.

Finał pozostaje fantastyczny, związany z obrazami przemiany i ocalenia. Nie należy czytać go jak dokumentu o biologii czy medycynie. Jego znaczenie jest baśniowe: istota wcześniej uznana za pozbawioną głosu i mocy odnajduje możliwość życia poza cudzą kontrolą.

„Kształt wody” przypomina, że godność nie powstaje dopiero wtedy, gdy ktoś spełni nasze oczekiwania. Często najważniejszym gestem jest rezygnacja z przekonania, że mamy prawo te oczekiwania narzucić.

Woda nie ma jednego kształtu. Dopasowuje się do miejsca, a zarazem zachowuje własną naturę. Podobnie Elisa nie musi stawać się kimś innym, aby jej historia mogła zostać opowiedziana.