Lista Schindlera (1993) – Różnica między liczbą a imieniem

Lista wygląda jak najbardziej zwyczajny dokument na świecie. Nazwiska, liczby, kolejne wiersze. Można ją przepisać, sprawdzić i schować do teczki. W innym filmie taki przedmiot nie zasługiwałby na szczególną uwagę.

W „Liście Schindlera” Stevena Spielberga staje się jednym z najważniejszych obrazów ludzkiego życia.

Oskar Schindler zaczyna historię jako człowiek interesu. Rozumie okazję, umie rozmawiać z ludźmi władzy i potrafi poruszać się w świecie, w którym kontakty znaczą często więcej niż zasady. Jego fabryka ma przynosić zysk, a wojna stwarza mu możliwości, których nie traktuje początkowo z należytą moralną powagą.

Nie dostajemy więc od pierwszej minuty gotowego bohatera.

To ważne, ponieważ opowieść o człowieku, który nigdy nie musiał zmieniać zdania, byłaby mniej wymagająca. Spielberg pokazuje drogę od wykorzystywania systemu do coraz bardziej świadomego używania własnej pozycji przeciwko jego najbardziej zbrodniczym skutkom.

Zmiana zachodzi w świecie, który próbuje przekształcić człowieka w kategorię.

Prześladowcy organizują życie i śmierć za pomocą dokumentów, rozkazów, list oraz liczb. W tej administracyjnej precyzji mieści się wyjątkowa groza: człowiek może zostać pozbawiony domu, rodziny i przyszłości przez decyzję zapisaną językiem pozornie zwykłej procedury.

Najstraszniejsza odmiana odczłowieczenia nie zawsze krzyczy. Czasem mówi urzędowym tonem i prosi o kolejny podpis.

Schindler, który wcześniej potrafił korzystać z biurokratycznych reguł dla własnego zysku, stopniowo zaczyna używać ich do ratowania ludzi. Żeby kogoś ochronić, musi zdobywać zgodę, przekonywać urzędników, dostarczać argumentów, a niekiedy działać za pomocą przekupstwa i nacisku. Dobry czyn nie przybiera tu postaci jednego czystego gestu. Wymaga mozolnej pracy w świecie moralnie skażonych narzędzi.

Nie oznacza to, że cel usprawiedliwia wszystko. Film pokazuje raczej, że w rzeczywistości okupacyjnej ratowanie człowieka często zależało od działań, których nie sposób oddzielić od niebezpiecznego kontaktu z ludźmi odpowiedzialnymi za prześladowania.

Istotną postacią jest Itzhak Stern. Nie stanowi wyłącznie tła dla przemiany Schindlera. Dzięki jego wiedzy, pracy i determinacji wiele działań staje się możliwe. Warto o tym pamiętać, ponieważ historia opowiadana z perspektywy ratownika łatwo może przesłonić sprawczość ludzi zagrożonych, którzy również organizowali pomoc, podejmowali decyzje i ryzykowali.

Nie wolno sprowadzać ocalonych do anonimowej zbiorowości czekającej na dobrego człowieka.

Film zapada w pamięć pod względem wizualnym dzięki czarno-białym zdjęciom. Ograniczona kolorystyka odbiera wielu scenom zwyczajną filmową atrakcyjność. Wprowadza dystans przypominający materiały archiwalne, chociaż oglądamy fabułę, a nie dokument. Jednym z wyjątków pozostaje dziewczynka w czerwonym płaszczyku, której obecność kieruje uwagę na jednostkowy los pośród ogromu tragedii.

Kolor nie jest tutaj łatwą metaforą nadziei. Przypomina raczej, że nawet w tłumie, którego nie sposób policzyć jednym spojrzeniem, każda osoba pozostaje kimś konkretnym.

W tym miejscu film stawia widzowi szczególne wymagania. Możemy współczuć Schindlerowi, śledzić jego przemianę i cieszyć się ocaleniem ludzi z listy. Nie powinniśmy jednak dopuścić, aby historia jego dobrych działań przesłoniła rozmiary Zagłady. To opowieść o realnym ratowaniu części osób, nie o unieważnieniu ludobójstwa przez jeden akt bohaterstwa.

Schindler pod koniec rozważa, czy mógł ocalić jeszcze więcej ludzi. Jego wyrzuty sumienia wyrażają świadomość, że każda konkretna osoba ma wartość większą od tego, co można wpisać w tabeli. Jednocześnie widz musi pamiętać, że skala zbrodni była wynikiem działania systemu stworzonego i prowadzonego przez sprawców, a nie niedoskonałości pojedynczego ratownika.

Dlatego tytułowa lista jest przedmiotem o dwóch znaczeniach. W systemie Zagłady lista mogła porządkować prześladowania. W tej konkretnej historii staje się jednym z narzędzi ratunku. Kształt dokumentu pozostaje podobny; radykalnie zmienia się cel człowieka, który go tworzy.

Pomiędzy nazwiskiem zapisanym w rubryce a osobą, do której ono należy, mieści się cała odpowiedzialność moralna.

Spielberg nie pozwala zapomnieć, że wielka historia składa się z pojedynczych istnień. Lista ma znaczenie nie dlatego, że zawiera imponującą liczbę nazwisk. Ma znaczenie dlatego, że za każdym z nich znajdował się ktoś, kto mógł dalej żyć.