Łowca androidów (1982) – Czy trzeba być człowiekiem, żeby ocalić człowieka?

W Los Angeles przyszłości deszcz pada jakby bez przerwy. Wysokie budynki odcinają widok nieba, a reklamy mówią głośniej niż ludzie mijający się na ulicach. W tym mieście człowieczeństwo zostało zamienione w kategorię, którą można sprawdzać za pomocą pytań i pomiarów.

Rick Deckard zajmuje się odnajdywaniem replikantów. Nie mówi się o ich zabijaniu, lecz o „wycofywaniu” z użycia. Język odgrywa tu niezwykle ważną rolę: pozwala potraktować istotę, która boi się śmierci, jak wadliwy produkt wymagający usunięcia.

Ridley Scott nie zaczyna od filozoficznego wykładu. Umieszcza nas w świecie, który taką różnicę uważa już za oczywistą. Ludzie są ludźmi, sztucznie stworzone istoty są narzędziami, a narzędzia nie powinny domagać się praw.

Tylko że replikanci coraz mniej przypominają przedmioty.

Kiedy ktoś potrafi cierpieć, pamiętać i pragnąć jutra, sama etykieta „produkt” przestaje wystarczać jako odpowiedź moralna.

Roy Batty nie poszukuje władzy nad miastem. Chce więcej czasu. Wie, że jego życie zostało ograniczone z góry, i szuka człowieka, który mógłby zmienić ten wyrok. Ma ogromną siłę, ale nie może pokonać najważniejszego przeciwnika: własnej skończoności.

W tym sensie jest zaskakująco bliski ludziom, od których miał być odmienny. My również żyjemy w ograniczonym czasie i próbujemy nadać mu znaczenie. Różnica polega na tym, że Roy zna granicę znacznie dokładniej, a decyzję o niej podjął ktoś inny.

Rachael doświadcza podobnego pęknięcia tożsamości od innej strony. Ma wspomnienia, które uważała za własne. Kiedy dowiaduje się o ich pochodzeniu, musi zmierzyć się z pytaniem, czy historia przestaje należeć do niej, jeśli została wszczepiona. Wspomnienia przecież wciąż wpływały na jej uczucia, decyzje i przekonanie o własnym życiu.

Film nie rozstrzyga łatwo, czym dokładnie jest autentyczność. Pokazuje natomiast, jak okrutne może być odebranie komuś prawa do samodzielnego zrozumienia swojej historii.

Deckard stopniowo traci komfort zawodowego dystansu. Jego praca wymaga traktowania replikantów jak celów, których nie należy próbować poznać. Im więcej o nich wie, tym mniej przekonująca staje się prosta różnica między polującym a ściganym.

Nie oznacza to, że replikanci są bez winy. Popełniają czyny brutalne i krzywdzą innych. Ale człowiek również może krzywdzić, nie tracąc przez to automatycznie statusu człowieka. Pytanie o godność nie staje się prostsze, kiedy przypomnimy sobie o moralnych wadach istot, którym jej odmawiamy.

Największe przewartościowanie przychodzi na dachu, gdy Roy ratuje życie Deckardowi. Miał powody, by pozwolić mu spaść. Zamiast tego wykonuje gest, którego polujący wcześniej nie umiał wykonać wobec ściganego: uznaje życie drugiej istoty za warte ocalenia.

Niedługo później opowiada o rzeczach, których nikt już nie zobaczy jego oczami. To chwila, w której film żegna nie maszynę pozbawioną wartości, lecz całe niepowtarzalne spojrzenie na świat.

Wszystkie wspomnienia, nawet nasze własne, są kruche. Można je opowiedzieć, zapisać albo sfotografować, lecz nie da się przekazać komuś w pełni tego, jak wyglądało życie przeżywane od środka.

Dlatego „Łowca androidów” pozostaje czymś więcej niż historią o sztucznej inteligencji. Jest opowieścią o naszej skłonności do budowania granic, które pozwalają wygodniej traktować innych jak rzeczy.

Technologia jedynie wyostrza pytanie, które istniało znacznie wcześniej: czy uznajemy cudzą wartość dopiero wtedy, gdy ktoś udowodni podobieństwo do nas?

Scott nie oferuje prostej odpowiedzi. Nawet tożsamość Deckarda bywa przedmiotem interpretacji, a różne wersje filmu nadają jej odmienne akcenty. Znacznie ważniejsze pozostaje jednak to, jak bohaterowie postępują wobec siebie nawzajem.

Roy Batty nie staje się ludzki dlatego, że przypomina człowieka. Jego ostatni wybór zmusza nas raczej do zapytania, czy ludzie potrafią dorównać jego gestowi.

Deszcz pada nadal. W świecie, który perfekcyjnie klasyfikuje istnienia, najbardziej niezwykłe okazuje się ocalenie kogoś spoza własnej kategorii.