Matrix (1999) – Najtrudniej wyjść z wygodnego kłamstwa

W „Matriksie” wszyscy pamiętają dwie pigułki. Niewielu równie dobrze pamięta stek.

Cypher siedzi w eleganckiej restauracji, kroi soczyste mięso i wie, że wszystko, co ma przed sobą, jest oszustwem. Smak nie istnieje poza elektrycznymi impulsami. Kelner nie jest kelnerem, a lokal nie ma adresu, pod który można by naprawdę trafić. Mimo to Cypher chce tam wrócić. Gotów jest sprzedać ludzi, którzy mu zaufali, byle odzyskać przyjemną iluzję.

To jedna z najbardziej ludzkich scen filmu, w którym bohaterowie potrafią biegać po ścianach i zatrzymywać pociski.

Kiedy Lana i Lilly Wachowskie pokazały „Matriksa” w 1999 roku, świat zachwycił się skórzanymi płaszczami, zielonym kodem i walką, która wyglądała jak łamanie praw fizyki. W kinie pojawiła się nowa estetyka. Ale pod nią ukryto pytanie znacznie mniej efektowne: ile prawdy potrafimy znieść, jeśli za jej poznanie trzeba oddać wygodę?

Thomas Anderson prowadzi podwójne życie. W biurze jest pracownikiem, po godzinach — Neo, człowiekiem przekonanym, że z rzeczywistością jest coś nie tak. Nie potrafi jeszcze tego nazwać. Jego bunt ma początkowo postać niepokoju, a nie odwagi. To ważna różnica: zanim zostanie bohaterem, jest kimś, kto nie umie pogodzić się z własną codziennością.

Morpheus oferuje mu nie nowy świat, lecz możliwość zobaczenia starego bez dekoracji. Po przebudzeniu Neo nie trafia do lepszej rzeczywistości. Jest słaby, zdezorientowany, otoczony zimnym metalem. Jego ciało nie nadąża za umysłem. Prawda nie przynosi ulgi. Najpierw odbiera wszystko, co wydawało się oczywiste.

W wielu opowieściach odkrycie tajemnicy rozwiązuje problemy bohatera. Tutaj dopiero je rozpoczyna.

Dlatego Cypher jest czymś więcej niż zdrajcą, którego należy potępić. Jest niewygodnym lustrem. Przypomina, że wiedza i wolność nie zawsze idą w parze ze szczęściem. Można znać mechanizm oszustwa i mimo to tęsknić za czasem, gdy nie trzeba było podejmować trudnych decyzji. Można pragnąć, by ktoś ponownie włączył światła sceny i pozwolił zapomnieć o kulisach.

To pokusa bardzo odległa od efektownych przemówień o przebudzeniu, a przy tym zaskakująco bliska codziennemu doświadczeniu. Łatwiej trwać w znanym układzie niż zaryzykować utratę pracy, relacji czy własnego obrazu siebie. Nie każda znajoma rzeczywistość jest symulacją. Ale niejedna utrzymuje się dzięki temu, że nie chcemy zadawać pytań.

Film zawiera jednak drugą pułapkę. Wydaje się opowiadać o indywidualnej wolności, lecz bohaterów nieustannie prowadzi język przeznaczenia. Wyrocznia wypowiada zdania, których znaczenie zmienia się dopiero z czasem. Morpheus jest tak pewny swojej wiary, że potrafi pomylić nadzieję z wiedzą. Nawet Neo długo potrzebuje kogoś, kto powie mu, kim powinien się stać.

Co właściwie znaczy uwolnić umysł, jeśli zaraz potem trzeba uwierzyć w nową, równie wielką opowieść o sobie?

Najciekawsza odpowiedź pojawia się nie wtedy, gdy Neo robi coś niemożliwego, lecz gdy decyduje, że nie zostawi Morpheusa. Nie ma pewności zwycięstwa. Nie wie, czy jest Wybrańcem. Podejmuje ryzyko dla konkretnego człowieka. Jego podmiotowość rodzi się z decyzji, a nie z przepowiedni.

Trinity również nie jest tylko nagrodą na końcu drogi bohatera. Jest kimś, kto najpierw dostrzega w nim możliwość zmiany, a później samodzielnie ryzykuje, by ta zmiana mogła się dokonać. Ich relacja nadaje ludzki wymiar historii, która łatwo mogłaby stać się wyłącznie paradą filozoficznych haseł.

Z perspektywy lat to nie efekty specjalne zestarzały się najbardziej, ale nasza pewność, że potrafimy łatwo rozpoznać, kto mówi prawdę. „Matrix” bywa dziś używany jako gotowa metafora każdego rzekomego przebudzenia. To ironiczne. Film, który każe kwestionować narzucone obrazy świata, sam stał się obrazem, w który można uwierzyć bezrefleksyjnie.

Czerwona pigułka niczego za nas nie sprawdzi. Nie nauczy myśleć. Nie zapewni, że po drugiej stronie czeka ktoś godny zaufania.

Dlatego najważniejszym momentem „Matriksa” nie jest dla mnie uniknięcie kul ani triumf nad agentem Smithem. Jest nim chwila wcześniejsza: wybór rzeczywistości, w której można się mylić, cierpieć i nadal odpowiadać za własne decyzje.

Cypher pragnie, żeby świat był smaczny. Neo zaczyna pragnąć, żeby był prawdziwy.

A film zostawia nas z pytaniem, na które o wiele łatwiej odpowiedzieć w kinie niż we własnym życiu: z czego bylibyśmy gotowi zrezygnować, gdyby prawda naprawdę okazała się niewygodna?