Mechaniczna pomarańcza (1971) – Dobro zaprogramowane przestaje być wyborem

Alex opowiada o przemocy z niepokojącą lekkością. Jego język jest pełen żartów, rytmów i wymyślonych słów, jakby brutalność była kolejną formą rozrywki. Stanley Kubrick w „Mechanicznej pomarańczy” nie daje widzowi bezpiecznego dystansu: bohater ma charyzmę, ale jego działania pozostają krzywdzące i przestępcze.

Nie wolno pomylić przyjemności z oglądania wyrazistej filmowej postaci z aprobatą dla tego, co robi ludziom.

Alex i jego towarzysze napadają na przypadkowe osoby, upokarzają je i dopuszczają się wobec nich przemocy. Ich ofiary nie są elementem dekoracji mającej podkreślać młodzieńczą energię. To ludzie, których bezpieczeństwo zostaje zniszczone przez cudzą bezkarność.

Kiedy Alex trafia do więzienia, pojawia się nowy pomysł na rozwiązanie problemu: eksperymentalna metoda Ludovico. Państwo chce warunkować jego reakcje tak, by próba użycia przemocy wywoływała silne cierpienie fizyczne i niemożność działania.

Z punktu widzenia politycznego marketingu efekt wydaje się wymarzony. Człowiek dotąd groźny dla innych ma stać się bezpieczny szybciej niż dzięki długiej resocjalizacji.

Ale człowiek, który nie potrafi wyrządzić krzywdy tylko dlatego, że został fizycznie pozbawiony wyboru, niekoniecznie nauczył się, dlaczego krzywda jest zła.

Kubrick nie sugeruje, że Alex powinien pozostać bezkarny. Właściwe pytanie brzmi raczej: jakie metody wolno zastosować, aby zatrzymać sprawcę, nie tworząc przy okazji nowej formy przemocy instytucjonalnej?

Terapia Ludovico podporządkowuje jego ciało bodźcom i karom. W dodatku odbiera mu możliwość swobodnego reagowania na muzykę Beethovena, którą wcześniej naprawdę kochał. Artystyczne doświadczenie staje się uboczną ofiarą programu mającego uczynić go użytecznym dowodem skuteczności władz.

To szczególnie gorzka ironia. Alex potrafił cenić piękno, a jednocześnie wyrządzać potworne rzeczy. Zdolność przeżywania sztuki nie uczyniła go przyzwoitym człowiekiem. Później państwo niszczy tę zdolność w imię wytworzenia przyzwoitego zachowania.

W obu przypadkach dobro i zło zostają oddzielone od odpowiedzialnego wyboru.

Kiedy Alex wraca na ulicę, staje się bezbronny wobec ludzi, których wcześniej skrzywdził, i wobec tych, którzy pragną wykorzystać jego położenie do własnych celów. Film nie żąda, byśmy zapomnieli o ofiarach jego przemocy. Przypomina jednak, że zemsta i resocjalizacja nie są tym samym.

Niektóre osoby pragną mu odpłacić, politycy chcą wykorzystać go w kampanii, a instytucje interesują się przede wszystkim publicznym obrazem własnych decyzji. Alex przestaje być traktowany jak człowiek zdolny do przemiany; staje się obiektem zarządzania.

Forma filmu wzmacnia niepokój. Symetria kadrów, intensywna muzyka i sztuczność scenografii tworzą świat, w którym nawet najbardziej brutalne zdarzenie może wyglądać jak estetyczna kompozycja. Kubrick stawia przez to widza przed trudnym pytaniem o własną reakcję na widowisko.

Możemy rozpoznać manipulację, a mimo to czuć jej siłę.

W finałowych wydarzeniach państwo podejmuje decyzje związane z politycznym interesem, nie z autentycznym namysłem nad moralnym rozwojem Alexa. Jego los nie staje się dowodem, że społeczeństwo znalazło sprawiedliwą odpowiedź na przemoc.

„Mechaniczna pomarańcza” jest przestrogą przed myleniem posłuszeństwa z etyką. Prawo powinno chronić ofiary i rozliczać sprawców, ale ochrona ludzi nie wymaga zamiany ich w organizmy reagujące wyłącznie według cudzej instrukcji.

Pozostaje najtrudniejsze zadanie: stworzyć warunki, w których człowiek może ponosić odpowiedzialność za to, co rzeczywiście wybiera.