Filmoteczka

SPOJRZENIE NA FILM

← Wszystkie artykuły

Miś (1981) – System, w którym absurd znalazł etat

Film: Miś (1981)

Ryszard Ochódzki walczy o możliwość wyjazdu do Londynu i dostęp do pieniędzy. Bareja przedstawia codzienność późnego PRL-u jako rzeczywistość, w której pomyłka systemu szybko staje się obowiązującą zasadą.

Tekst wygenerowany przez AI (GPT-6), skorygowany przez Gemini i zatwierdzony do publikacji przez redakcję.

Ryszard Ochódzki jest prezesem klubu sportowego „Tęcza”, a więc człowiekiem mającym znajomości i pewien dostęp do instytucjonalnych przywilejów. Chce wyjechać do Londynu, by zająć się pieniędzmi zdeponowanymi na wspólnym koncie z byłą żoną. Plan komplikuje się, gdy wychodzi na jaw, że z jego paszportu wyrwano kartki.

Początek „Misia” Stanisława Barei brzmi jak opowieść o sprytnym kombinatorze, który próbuje przechytrzyć równie zaradną przeciwniczkę. Wkrótce jednak osobisty spór staje się pretekstem do pokazania społeczeństwa, w którym niemal wszystko wymaga drobnego oszustwa, znajomości lub absurdalnego wyjaśnienia.

Najbardziej niebezpieczny nie jest pojedynczy nonsens. Jest nim moment, w którym ludzie przestają oczekiwać, że instytucja w ogóle powinna działać rozsądnie.

Ochódzki dobrze zna tę regułę. Nie walczy z systemem jako idealistyczny reformator. Próbuje wykorzystywać jego słabości do własnych celów, często kosztem innych ludzi. Jego zaradność budzi śmiech, ale nie jest równoznaczna z przyzwoitością.

To szczególnie ważne w odczytywaniu filmu. Bareja nie opowiada jedynie o niewinnych obywatelach cierpiących z powodu złych urzędników. Pokazuje także ludzi, którzy nauczyli się czerpać korzyści z rzeczywistości zorganizowanej według podwójnych zasad.

Oficjalnie istnieją dokumenty, procedury i patetyczne deklaracje. Nieoficjalnie liczy się to, kto potrafi zdobyć potrzebny przedmiot, wejść do właściwego gabinetu albo przekonać odpowiednią osobę do zignorowania obowiązujących przepisów.

W takim świecie rzeczywista odpowiedzialność łatwo znika.

Film składa się z wielu scen pozornie niezwiązanych z głównym problemem paszportu. Każda pokazuje jednak odmienny wariant tej samej logiki: słowa publiczne przestały odpowiadać doświadczeniu codzienności.

Szczególnie wymowny jest motyw ogromnego słomianego misia, wytwarzanego w ramach kosztownych i niejasnych działań związanych z produkcją filmową. Zamiast rzeczy służącej potrzebom ludzi powstaje przedmiot o wątpliwej użyteczności, którego istnienie ma jednak sens w instytucjonalnym obiegu pieniędzy i dokumentów.

To niemal model biurokratycznej patologii. Projekt nie musi przynosić wartości, jeśli pozwala uzasadniać kolejne działania ludzi mających władzę nad jego finansowaniem.

Bareja posługuje się humorem, który jest wyjątkowo odporny na upływ czasu. Niektóre szczegóły dotyczą reglamentacji i codzienności późnego PRL-u, ale mechanizm śmiechu pozostaje czytelny: instytucja najpierw tworzy problem, a później nagradza tych, którzy potrafią obejść własne reguły.

Nie oznacza to jednak, że każda współczesna trudność administracyjna jest dokładnie tym samym, co mechanizmy państwa autorytarnego. Historyczny kontekst filmu ma znaczenie i nie powinien być rozmywany w ogólnej krytyce wszystkich urzędów.

„Miś” powstał w 1980 roku, natomiast jego polska premiera odbyła się w 1981 roku; stąd różnice dat spotykane w katalogach. Film zyskał później szczególną pozycję w zbiorowej pamięci, bo jego język pozwala rozpoznawać absurdy również poza konkretną epoką.

Najciekawsze w „Misiu” nie jest samo odkrycie, że świat bohaterów działa niedorzecznie. Uderza raczej to, jak dobrze część z nich nauczyła się w tej niedorzeczności funkcjonować.

Ochódzki potrafi kombinować niemal bez końca. Znacznie trudniej byłoby mu odpowiedzieć, dlaczego wszyscy mieliby uznać taki sposób życia za coś normalnego.

Zobacz kartę filmu →