Mój sąsiad Totoro (1988) – Kiedy las potrafi być obok

W pewnym momencie dziewczynka stoi na przystanku i czeka z siostrą na ojca. Pada deszcz. Droga wydaje się pusta, a wieczór robi się coraz ciemniejszy. Obok dzieci pojawia się ogromne stworzenie, które zamiast parasola trzyma nad głową niewielki liść.

W wielu filmach taki gość byłby początkiem niebezpiecznej przygody. U Hayao Miyazakiego najważniejsze okazuje się to, że ktoś po prostu stoi obok.

„Mój sąsiad Totoro” ma w sobie niezwykłą pewność, że nie każda opowieść potrzebuje wroga. Nie musi istnieć potwór do pokonania ani wielka tajemnica, którą bohaterowie na koniec wyjaśnią. Może wystarczyć przeprowadzka, stary dom, las i dwoje dzieci, które próbują zrozumieć zmianę we własnym życiu.

Satsuki i Mei zamieszkują z ojcem na wsi, bliżej szpitala, w którym przebywa ich mama. Każdy dzień jest pełen odkryć, a jednak nad wszystkim unosi się niepewność. Choroba nie znika tylko dlatego, że za oknem świeci słońce. Dziewczynki wiedzą, że coś ważnego dzieje się poza ich zasięgiem, ale nie mają kontroli nad tym, kiedy mama wróci do domu.

Dorośli często próbują chronić dzieci, opowiadając im o przyszłości w uspokajających słowach. Nie zawsze potrafią jednak przekazać pewność, której sami nie posiadają.

Dziecięca wyobraźnia nie musi być ucieczką od prawdy. Czasem jest sposobem na przebywanie blisko lęku, którego nie potrafimy jeszcze nazwać.

Mei odkrywa tajemnicze stworzenia w przydomowym ogrodzie. Przeciska się przez zielony tunel i trafia do miejsca, które nie przypomina niczego znanego z codzienności. Totoro nie wygłasza przemówienia, nie pyta jej o cel wizyty. Jest ogromny, miękki, spokojny i nie do końca zrozumiały. Ich spotkanie ma sens, jeszcze zanim ktokolwiek wyjaśni, kim właściwie jest mieszkaniec lasu.

Miyazaki nie traktuje magii jak narzędzia, którym bohaterowie mogą dowolnie rozwiązywać swoje problemy. Totoro pojawia się we własnym rytmie. Nie należy do dziewczynek, nie można go przywołać przyciskiem ani zmusić, by natychmiast odpowiedział.

To piękne odwrócenie dziecięcego marzenia o całkowitej kontroli. Przyjaźń ze światem nie zawsze oznacza posiadanie nad nim władzy.

Równie ważny jest sam dom. Skrzypi, wymaga sprzątania, nie wszystko w nim działa tak, jak w nowoczesnym mieszkaniu. A jednak ojciec pozwala córkom traktować nowe miejsce z ciekawością. Kiedy słyszy o dziwnych istotach, nie wyśmiewa ich doświadczenia. Potrafi odpowiedzieć tak, by nie zniszczyć radości odkrywania.

W jego zachowaniu jest sporo rodzicielskiej mądrości. Nie chodzi o to, żeby bezkrytycznie potwierdzać każdą dziecięcą historię. Chodzi o uznanie, że dziecko może przeżyć coś dla siebie ważnego, nawet jeśli dorosły nie potrafi tego zobaczyć.

Na tle tej łagodności coraz wyraźniej dostrzegamy obciążenie Satsuki. Starsza siostra uczy się funkcjonować jako osoba odpowiedzialna. Chce być pomocna, rozsądna i silna. Potrafi zaopiekować się Mei, poradzić sobie w nowym otoczeniu i czasem odsunąć własne obawy na później.

Ale nadal jest dzieckiem.

Kiedy planowany przyjazd mamy na weekend zostaje odłożony, Satsuki reaguje gniewem. Jej lęk szuka ujścia, a młodsza siostra staje się najbliższą osobą, na którą można go skierować. Ta chwila przypomina, że przedwczesna odpowiedzialność nie usuwa dziecięcej bezradności. Zwykle tylko na pewien czas ją ukrywa.

Mei, pragnąc pomóc mamie, wyrusza samotnie do szpitala z kukurydzą. Gubi drogę. Nagle spokojna opowieść zamienia się w historię o nieobecności, której wszyscy się boją. Sąsiedzi zaczynają szukać dziewczynki, a Satsuki musi zmierzyć się z myślą, że mogła ją skrzywdzić własnymi słowami.

Miyazaki nie traktuje tego jak okazji do ukarania siostry za błąd. Pokazuje raczej, jak szybko zwykły rodzinny spór może przeobrazić się w strach o kogoś bliskiego.

Wtedy z pomocą przychodzi Totoro, który przyzywa niezwykłego Kotobusa. Fantastyczna pomoc nie unieważnia pracy sąsiadów ani troski ojca. Otwiera jedynie przed dziećmi drogę, której nie potrafiły już same znaleźć. Po odnalezieniu Mei siostry docierają w pobliże szpitala i zostawiają mamie dar. Nie potrzebują nawet wielkiej sceny spotkania, aby poczuć ulgę.

To zakończenie skromniejsze niż cudowne uzdrowienie.

Film nie wyjaśnia dokładnie, czym są leśne duchy. Nie musi. Możemy widzieć w nich realnych mieszkańców baśniowego świata, możemy też dostrzegać w ich obecności obraz dziecięcej zdolności do odnajdywania pocieszenia. Te odczytania nie muszą się wzajemnie wykluczać.

W „Moim sąsiedzie Totoro” bardzo wiele dzieje się pomiędzy chwilami, które zwykle uznajemy za fabularnie ważne – w spacerze, czekaniu na autobus, sadzeniu nasion. Film broni prawa do zwyczajności również wtedy, gdy życie staje się niepewne.

Czasem największym darem nie jest obietnica, że wszystko na pewno się uda. Jest nim obecność kogoś, przy kim przez chwilę można przestać się bać.

Las pozostaje lasem. Mama nadal potrzebuje opieki i czasu. Ale dziewczynki nie są same, a świat okazuje się większy niż ich lęk.