Moon (2009) – Człowiek, którego pracodawca potrafił skopiować

Na Księżycu nikt nie musi się spieszyć z rozmową. Sam Bell pracuje niemal samotnie na stacji wydobywającej surowiec dla Ziemi. Jego dni mają podobny rytm: kontrola sprzętu, naprawa urządzeń, powrót do bazy i kolejne nagranie od rodziny. Oczekuje końca trzyletniego kontraktu. Do powrotu na Ziemię zostały mu zaledwie dwa tygodnie.

Duncan Jones stworzył w „Moon” przyszłość pozbawioną wielkich kosmicznych bitew. Najbardziej przerażające jest w niej to, że wszystko wygląda jak dobrze zorganizowane przedsiębiorstwo.

Sam ma plan pracy, miejsce do spania i komputerowego pomocnika GERTY-ego. Nie ma natomiast pełnej wiedzy o sobie.

Po wypadku na powierzchni Księżyca w bazie zostaje aktywowany drugi mężczyzna, wyglądający dokładnie tak samo jak on. Stopniowo wyłania się prawda: stacja korzysta z klonów Sama, a kolejne trzyletnie okresy pracy są fragmentami cyklu zaplanowanego przez firmę. Każda nowa wersja pracownika budzi się z przekonaniem, że prowadzi własne, niepowtarzalne życie.

Najskuteczniejszym sposobem pozbawienia człowieka wolności jest czasem sprawienie, by nie wiedział, że jego sytuacja została wcześniej zaplanowana.

Film nie buduje tej tajemnicy jako zwykłej zagadki technologicznej. Najbardziej interesuje go problem osoby, która nagle traci pewność, czy wspomnienia należą tylko do niej. Sam pamięta żonę, córkę i wcześniejsze lata na Ziemi. To wspomnienia będące częścią jego codziennego doświadczenia, nawet jeśli biograficzna prawda o jego pochodzeniu okazuje się zupełnie inna.

Czy życie staje się mniej rzeczywiste tylko dlatego, że ktoś stworzył je w laboratorium?

Dwaj Samowie początkowo reagują na siebie nieufnością i złością. Każdy czuje się prawdziwy, a obecność drugiego podważa jego osobistą historię. Jednak żaden z nich nie ponosi winy za sytuację, w której się znalazł. Firma stworzyła warunki, w których podobieństwo człowieka do własnej kopii staje się narzędziem eksploatacji.

Stopniowo mężczyźni zaczynają współpracować. Ich relacja przypomina spotkanie dwóch braci, a jednocześnie dwóch wersji człowieka, który nigdy nie miał zobaczyć własnego następcy. Starszy klon jest coraz bardziej chory, młodszy ma jeszcze siły potrzebne do działania. Rozmawiają o sobie, ale każda taka rozmowa brzmi jak pytanie, kto ma prawo powiedzieć „ja”.

W szczególny sposób film traktuje GERTY-ego. Komputer ma spokojny głos i na ekranie pokazuje proste symbole emocji. Na początku możemy podejrzewać, że będzie strażnikiem firmowego planu. Tymczasem stopniowo okazuje się gotowy wspierać Sama, również gdy oznacza to działanie przeciwko interesom przedsiębiorstwa.

W opowieści o klonach i maszynach najbardziej przewidywalnym źródłem okrucieństwa okazuje się ludzka organizacja nastawiona na wynik finansowy.

Nie znaczy to, że każdy system technologiczny jest moralnie zły. Film pokazuje raczej, jak groźna staje się sytuacja, w której ludzie zarządzający procesem mogą ukryć jego prawdziwy koszt pod sformułowaniem „efektywność”.

Korporacja nie musi codziennie patrzeć Samowi w oczy. Wystarczy, że raportuje wydobycie i pilnuje terminów wymiany pracowników.

„Moon” można więc czytać także jako opowieść o pracy, w której człowiek zostaje sprowadzony do funkcji. Klon nie ma prawdziwego urlopu, możliwości negocjacji ani prawa do wyrażenia świadomej zgody na warunki swojego bytu. Jego „kontrakt” kończy się inaczej, niż sam sądzi. Z punktu widzenia firmy wszystko pozostaje logiczne. Z punktu widzenia osoby poddanej takiemu systemowi jest to radykalna krzywda.

Młodszy Sam dąży do dotarcia na Ziemię z prawdą o stacji. Nie dlatego, że jego wspomnienia nagle utraciły sens, lecz dlatego, że odzyskuje prawo do samodzielnego działania. Może nie wiedzieć wszystkiego o swojej przyszłości, ale nie chce już żyć wewnątrz cudzego scenariusza.

Film kończy się bez obietnicy, że jeden ujawniony skandal naprawi cały system. Ważniejsze pozostaje to, że przynajmniej jedna osoba otrzymuje szansę opowiedzenia własnej historii inaczej, niż przewidywał plan produkcyjny.

„Moon” stawia pytanie, na które nie da się odpowiedzieć samą technologią klonowania: czy potrafimy uznać cudze życie za wartościowe, nawet gdy umiemy wyprodukować jego kolejną wersję?

Na Księżycu nadal stoją maszyny. Ale człowiek, który miał być wymienialny, odmawia potraktowania siebie jak część zamienną.