Mroczny Rycerz (2008) – Ile dobra można poświęcić, żeby ocalić dobro?

W Gotham ludzie marzą o bohaterze, którego nie trzeba się bać. O kimś, kto wyjdzie na mównicę, poda nazwisko i powie, że od tej chwili będzie lepiej. Kimś takim ma szansę zostać Harvey Dent.

Batman działa inaczej. Pojawia się nocą, łamie reguły, ukrywa twarz i nie domaga się wdzięczności. Miasto może go potrzebować, ale nigdy nie będzie mogło naprawdę sprawdzić, kim jest człowiek podejmujący decyzje w jego imieniu.

Christopher Nolan buduje „Mrocznego Rycerza” wokół tego niewygodnego napięcia: kto ma prawo czynić dobro metodami, których nie pozwolilibyśmy stosować innym?

Joker doskonale rozumie, że w Gotham nie trzeba jedynie zniszczyć budynków, żeby doprowadzić do katastrofy. Wystarczy sprawić, by ludzie stracili zaufanie do własnych zasad. Nie zależy mu na zwykłym zwycięstwie nad przeciwnikiem. Chce udowodnić, że pod cienką warstwą porządku wszyscy jesteśmy gotowi zdradzić to, w co wierzymy.

Dlatego jego najważniejszą bronią nie jest pojedynczy przedmiot czy plan. Jest nią sytuacja, w której każdy wybór wygląda źle.

Batman musi decydować pod presją, policjanci nie wiedzą, komu ufać, a Harvey Dent staje wobec wydarzeń, które przekraczają jego wcześniejsze rozumienie sprawiedliwości. Miasto, które tak bardzo potrzebowało jasnego podziału na bohaterów i złoczyńców, nagle przestaje go widzieć.

Nolan odmawia nam wygodnej iluzji, w której dobry człowiek zawsze rozpoznaje słuszność, a zły zawsze mówi prawdę o swojej naturze.

W szczególności Dent jest czymś więcej niż postacią służącą do pokazania, że tragedia może kogoś zmienić. Na początku reprezentuje wiarę w instytucje. Chce posługiwać się prawem, występować publicznie i ponosić odpowiedzialność pod własnym nazwiskiem. Tam, gdzie Batman działa w cieniu, Dent proponuje obywatelom człowieka, którego można osądzić.

Jego późniejsza przemiana ma więc znaczenie nie tylko osobiste. Pokazuje kruchość nadziei, która została zbyt mocno związana z jednym człowiekiem.

Jeżeli całe miasto potrzebuje nieomylnego symbolu, to co się stanie, gdy symbol okaże się zdolny do rozpaczy, gniewu i błędów?

Joker próbuje doprowadzić do odpowiedzi, której oczekuje. Ale film pozwala mu przegrać w miejscu zupełnie pozbawionym superbohaterskiego widowiska: na dwóch promach – jednym z mieszkańcami, drugim z więźniami.

Pasażerowie stają przed możliwością ocalenia siebie kosztem obcych. Człowiek podejmujący decyzję nie widzi tych, których miałby skrzywdzić. Ma przed sobą jedynie wybór podsunięty przez kogoś, kto chce zamienić cudze życie w eksperyment.

I w tym eksperymencie coś się nie udaje.

Żaden z promów nie dokonuje oczekiwanego przez Jokera wyboru. To nie dowodzi, że ludzie są zawsze dobrzy. Dowodzi czegoś skromniejszego, ale ogromnie ważnego: nie można z góry założyć, że strach odbierze każdemu zdolność odmowy.

Może właśnie dlatego ta scena jest jedną z najważniejszych w filmie. Ostatecznie nadzieja Gotham nie opiera się wyłącznie na Batmanie ani na Harveyu Dencie. Opiera się także na ludziach, którzy nie są gotowi uwierzyć w najbardziej cyniczną opowieść o samych sobie.

Ale Nolan nie pozwala bohaterowi wyjść z historii bez cienia.

Batman wykorzystuje rozbudowany system obserwacji miasta, by odnaleźć Jokera. Technologia pomaga rozwiązać problem, lecz sam Lucius Fox dostrzega niebezpieczeństwo takiej władzy. To, że narzędzie działa, nie oznacza, że jego użycie staje się automatycznie słuszne. Batman zgadza się ostatecznie, by system po wykorzystaniu został zniszczony.

W tym krótkim wątku film wyraża dość radykalną myśl: nawet bohater potrzebuje granic, których sam nie powinien mieć prawa dowolnie przesuwać.

Finał jest jeszcze bardziej niejednoznaczny.

Batman bierze na siebie odpowiedzialność za czyny Denta, aby ochronić jego wizerunek i wiarę miasta w dawny symbol sprawiedliwości. To gest poświęcenia: rezygnuje z dobrego imienia, by nie odebrać innym nadziei.

Ale jest to również kłamstwo.

Czy warto ocalać społeczną wiarę, jeśli jej fundamentem staje się nieprawda? Czy decyzja podjęta z dobrych pobudek może pozostać niewinna, kiedy nikt poza jej autorami nie ma możliwości jej ocenić? Film nie odpowiada prosto — i dzięki temu nie zamienia się w pochwałę nieograniczonej władzy samozwańczego wybawcy.

„Mroczny Rycerz” robi coś niezwykłego z konwencją kina superbohaterskiego. Zamiast pytać, kto jest silniejszy, każe zastanowić się, jak wielką cenę można zapłacić za poczucie bezpieczeństwa i gdzie kończy się ochrona, a zaczyna panowanie nad innymi.

Batman może być najbardziej potrzebny właśnie wtedy, gdy sam wątpi we własną nieomylność.

Bohater nie staje się dobry dlatego, że wolno mu wszystko. Staje się godny zaufania dopiero wtedy, gdy uznaje, że nie wszystko mu wolno.

A Gotham? Musi nauczyć się żyć bez gwarancji, że jego ocalenie będzie miało czyste ręce.