Nietykalni (2011) – Przyjaźń, w której nikt nie musi być bohaterem drugiego

„Nietykalni” (2011) – Przyjaźń, w której nikt nie musi być bohaterem drugiego

Uwaga: tekst zdradza istotne wydarzenia i zakończenie filmu.

W wielkim, eleganckim domu wszystko ma swoje miejsce. Są wysokie sufity, kosztowne obrazy, ludzie odpowiedzialni za konkretne zadania i rytm codzienności zorganizowany wokół potrzeb jednego człowieka.

Philippe jest zamożny, inteligentny i po wypadku żyje z tetraplegią. Potrzebuje wsparcia w wielu codziennych czynnościach. Nie oznacza to jednak, że przestał mieć własne zdanie, poczucie humoru czy prawo do decydowania o sobie.

Właśnie to zdaje się od początku rozumieć Driss.

Młody mężczyzna pojawia się na rozmowie o pracę z powodów dalekich od wzniosłej misji pomagania innym. Nie próbuje nawet udawać idealnego kandydata. Jest bezpośredni, czasem niecierpliwy, nie zna wszystkich zasad rządzących światem pracodawcy. Nie potrafi też bez końca mówić o współczuciu, które w ustach innych kandydatów brzmi jak wyuczony fragment rozmowy.

Philippe wybiera właśnie jego.

Olivier Nakache i Éric Toledano budują na tej sytuacji komedię pełną zderzeń dwóch środowisk. Jedni znają reguły eleganckich przyjęć, inni nie czują potrzeby, by je zapamiętać. Są różne gusty muzyczne, inne sposoby żartowania i odmienny stosunek do pieniędzy. Z pozoru wystarczyłoby połączyć te przeciwieństwa w łatwą opowieść o wzajemnym uczeniu się życia.

Film bywa właśnie tak odczytywany. Jego najciekawsza myśl jest jednak odrobinę głębsza.

Philippe nie potrzebuje przyjaciela, który stale będzie przypominał mu, ile stracił. Potrzebuje kogoś, kto nie zapomni, że nadal jest w pełni człowiekiem.

Driss nie zawsze zachowuje się idealnie. Bywa nieodpowiedzialny i zbyt pewny własnych żartów. Ale jego bezpośredniość pozwala Philippe’owi wyrwać się z roli człowieka otoczonego wyłącznie zawodową troską. Mężczyźni mogą rozmawiać o muzyce, relacjach i drobnych absurdach życia bez przymusu udawania, że każda chwila musi mieć terapeutyczny sens.

Ich przyjaźń rodzi się nie z przekonania, że jeden z nich ma wszystko, a drugi nic. Każdy wnosi coś, czego brakuje w życiu drugiego. Philippe ma doświadczenie i zasoby, Driss – energię oraz inny sposób patrzenia na przyjęte zasady. Żaden nie musi automatycznie uznać się za ucznia.

To szczególnie ważne, ponieważ kino często opowiada o osobach z niepełnosprawnościami przez pryzmat cudzej przemiany. Ich zadaniem w fabule bywa nauczenie kogoś zdrowego wdzięczności za życie. „Nietykalni” chwilami zbliżają się do takiego schematu, ale najlepsze sceny wychodzą poza niego.

Philippe nie istnieje po to, żeby zmieniać Drissa. Ma własne poczucie dumy, humor i potrzeby, które nie stają się mniej ważne tylko dlatego, że wymaga codziennej pomocy.

Z drugiej strony historia Drissa nie sprowadza się do przyjemnego ubóstwa, które bogaty przyjaciel może podziwiać z bezpiecznej odległości. Młody bohater ma rodzinne zobowiązania i realne trudności, których nie rozwiązuje jeden wieczór w luksusowym domu. Różnice klasowe nie znikają przez sam fakt, że dwaj ludzie potrafią się razem śmiać.

Właśnie dlatego ich relacja jest ciekawsza od pocztówki o przyjaźni ponad podziałami.

Wśród najbardziej znanych scen filmu są te związane z muzyką i sztuką. Driss nie zawsze rozumie, dlaczego dany przedmiot lub występ zyskuje określoną wartość. Jego reakcje bywają ostre i komiczne. Philippe nie próbuje go za każdym razem naginać do „właściwego” gustu. Czasem pozwala sobie zobaczyć własne przyzwyczajenia cudzymi oczami.

Obaj zyskują odrobinę wolności od środowisk, z których przyszli.

Film został zainspirowany prawdziwą relacją, lecz pozostaje fabularną wersją wydarzeń. Warto o tym pamiętać, gdy chcemy traktować historię jako uniwersalny wzór opieki. Żaden konkretny rodzaj żartu, charakteru czy relacji nie jest receptą dla wszystkich osób z niepełnosprawnościami. Wspieranie drugiego człowieka wymaga przede wszystkim poznania jego własnych granic i potrzeb.

Komediowa lekkość nie zwalnia też z dostrzegania asymetrii sytuacji. Philippe nadal jest pracodawcą, a Driss pracownikiem. Bliskość nie usuwa odpowiedzialności, jaka pojawia się w relacji zawodowej. W filmie najpiękniejsze jest to, że z czasem potrafią dostrzec w sobie nawzajem osoby wykraczające poza te funkcje.

W finale Driss pomaga Philippe’owi wykonać krok ku relacji, której od dawna pragnął. Nie przeżywa tej chwili za niego. Po prostu tworzy możliwość spotkania, pozostawiając decyzję przyjacielowi.

To mały gest, ale dobrze podsumowuje sens ich więzi.

Prawdziwa troska nie polega na przejęciu czyjegoś życia pod hasłem pomagania. Polega na tym, żeby nie odebrać mu prawa do własnych wyborów.

„Nietykalni” rozśmieszają, ponieważ dwaj bardzo różni ludzie znajdują wspólny język. Wzruszają dlatego, że żaden z nich nie musi całkiem zrezygnować z siebie, by zostać usłyszanym.