Obcy (1979) – Najgroźniejszy pasażer nie musi być potworem

„Obcy” (1979) – Najgroźniejszy pasażer nie musi być potworem

Uwaga: esej omawia wydarzenia na Nostromo, tajne polecenia i zakończenie filmu.

Załoga statku Nostromo nie przemierza kosmosu w poszukiwaniu wielkiej naukowej przygody. Wykonuje pracę: transportuje ładunek i chce wrócić do domu. Rozmowy dotyczą obowiązków, wynagrodzenia oraz procedur. Nawet daleko od Ziemi ludzie pozostają zależni od przełożonych i zasad organizacji.

Ridley Scott umieszcza grozę dokładnie w tym świecie.

Po odebraniu sygnału z nieznanego miejsca członkowie załogi badają obcy statek. Jeden z nich zostaje zaatakowany przez tajemniczą istotę. Ellen Ripley, pełniąca obowiązki dowódcy, domaga się przestrzegania zasad kwarantanny. Chce ochronić resztę załogi przed nieznanym zagrożeniem.

Jej decyzja jest rozsądna. Mimo to zasady zostają naruszone.

Kiedy bezpieczeństwo traktuje się jak przeszkodę, przerażająca katastrofa może zacząć się od pozornie drobnego odstępstwa od procedury.

Później okazuje się, że android Ash realizował tajne priorytety związane z interesami firmy. Załoga odkrywa, że jej życie ma w korporacyjnych instrukcjach mniejszą wartość niż możliwość pozyskania obcego organizmu.

W tym momencie film przestaje być wyłącznie horrorem o potworze ukrywającym się w przewodach wentylacyjnych. Staje się opowieścią o ludziach pracujących dla systemu, który nie traktuje ich jako celu własnego istnienia.

Obcy organizm jest oczywiście przerażający. Porusza się inaczej, atakuje z nieoczekiwanych miejsc i przechodzi przez kolejne fazy rozwoju. Jego biologia narusza podstawowe poczucie bezpieczeństwa cielesnego. Film wykorzystuje lęk przed zakażeniem, utratą kontroli i wtargnięciem do wnętrza ciała.

Załoga miałaby jednak większe szanse na przetrwanie, gdyby jej przełożeni nie przedłożyli interesu nad życie.

Nostromo jest przestrzenią przypominającą fabrykę i mieszkanie jednocześnie. Są korytarze, stoły, urządzenia, miejsca snu i posiłków. To ważne, ponieważ groza nie rozgrywa się w abstrakcyjnym laboratorium. Wchodzi do świata pracy, w którym ludzie muszą polegać na sobie nawzajem.

Kiedy okazuje się, że nie każdy członek załogi działa zgodnie z tymi samymi zasadami, znika jedno z niewielu źródeł bezpieczeństwa.

Ripley nie jest bohaterką zbudowaną wokół potrzeby imponowania widzowi. Myśli praktycznie, obserwuje i potrafi podejmować trudne decyzje. Jej stanowczość bywa niewygodna dla pozostałych. Nie daje się łatwo uciszyć samym argumentem, że ktoś ważniejszy zadecydował inaczej.

Jej zachowanie nie wynika z braku strachu. Przeciwnie, w miarę rozwoju wydarzeń coraz wyraźniej widzimy, że boi się tak samo jak inni.

Film pokazuje więc odmianę odwagi opartą na uważności, nie na wyjątkowej odporności.

Szczególnie istotne staje się to, jak „Obcy” rozdziela władzę od wiedzy. Komputer i przedstawiciel korporacyjnych interesów posiadają informacje niedostępne reszcie załogi. Techniczna infrastruktura, która miała ułatwiać podróż, staje się narzędziem kontroli nad pracownikami.

Nie wiadomo od razu, któremu komunikatowi można zaufać. Każdy rozkaz może zawierać cel, którego nie ujawniono osobie mającej ponieść konsekwencje.

Finał sprowadza historię do walki o przeżycie. Ripley próbuje wydostać się ze statku i uciec z zagrożonej przestrzeni. Widoczne jest w nim również jej przywiązanie do kota Jonesa — mały gest, który przypomina, że człowiek nie przestaje odczuwać odpowiedzialności za słabszych tylko dlatego, że własne życie jest w niebezpieczeństwie.

„Obcy” straszy potworem, ale najtrwalszy niepokój pozostawia myśl, że człowiek może znaleźć się w śmiertelnym zagrożeniu, dlatego że dla kogoś jego życie było jedynie kosztem operacyjnym.

Prom ratunkowy leci dalej przez ciemność. Potwór był namacalnym zagrożeniem, lecz prawdziwe źródło zdrady zostało zapisane znacznie wcześniej w ukrytym poleceniu.