Ojciec (2020) – Kiedy dom przestaje znać własne ściany

Ojciec (2021) – Kiedy dom przestaje znać własne ściany

Uwaga: esej omawia ważne wydarzenia i zakończenie filmu.

W mieszkaniu stoi fotel. Na ścianie wisi obraz. Ktoś wchodzi do pokoju, jakby był u siebie, chociaż jeszcze przed chwilą wydawał się obcym człowiekiem. Układ pomieszczeń jest znajomy, ale nie daje już pewności. Nawet najprostsze pytanie o to, gdzie się znajdujemy, nagle przestaje mieć oczywistą odpowiedź.

Florian Zeller w „Ojcu” dokonuje niezwykłego przesunięcia perspektywy. Nie opowiada przede wszystkim o rodzinie patrzącej na bliskiego, który traci pamięć. Pozwala nam doświadczyć historii z wnętrza niepewności samego bohatera.

Anthony jest starszym mężczyzną, który pragnie zachować niezależność. Bywa błyskotliwy, dowcipny i pewny własnego zdania. Złości się, kiedy córka Anne proponuje mu kolejną pomoc, i potrafi zamienić nawet życzliwą rozmowę w spór o to, kto naprawdę kontroluje jego życie.

Z jego punktu widzenia jest w tym logika. Dlaczego miałby ufać ludziom, którzy wciąż mówią mu, że o czymś zapomniał? Dlaczego miałby przyjmować opiekę, jeśli jeszcze chwilę temu świetnie sobie radził? Co zrobić, kiedy najbliżsi zaczynają zachowywać się tak, jakby znali prawdę o nas lepiej niż my sami?

Najbardziej przerażające w utracie pamięci nie zawsze jest zapominanie o innych. Jest nim możliwość, że nie będziemy już mogli polegać na własnym doświadczeniu świata.

Film wykorzystuje do tego środki, które w innym gatunku służyłyby budowaniu sensacji. Znane miejsce zostaje delikatnie zmienione. Ktoś wygląda inaczej niż przed chwilą. Pozornie prosta rozmowa zaczyna się od nowa, chociaż nie potrafimy ustalić, kiedy wydarzyła się po raz pierwszy.

Widz nie ma komfortu pewnej chronologii. Nie może usiąść w wygodnym fotelu obserwatora, który wie, co jest prawdą, a co błędem bohatera. Zeller odbiera nam część orientacji, na której zwykle opieramy oglądanie filmu.

Ten zabieg budzi empatię bez łatwego sentymentalizmu.

Anthony nie jest wyłącznie sympatycznym starszym panem. Potrafi być przykry, niesprawiedliwy i boleśnie nieuważny wobec wysiłku Anne. Film nie udaje, że choroba automatycznie czyni człowieka łagodnym. Pokazuje natomiast, jak trudno ocenić zachowanie kogoś, kto nie rozumie sytuacji tak samo jak osoby stojące obok.

Gdy Anthony oskarża bliskich, łatwo poczuć złość w imieniu córki. Chwilę później widzimy, z jak wielkiego strachu może wyrastać jego nieufność. Obie perspektywy są prawdziwe jako doświadczenia, choć nie zawsze da się je pogodzić w jednej rozmowie.

Anne również nie przypomina idealnej opiekunki z poradnika. Ma własne plany, zmęczenie i granice. Kocha ojca, a jednocześnie pragnie chwili, w której nie będzie musiała po raz kolejny tłumaczyć tego samego. To nie unieważnia jej uczuć. Przeciwnie, pokazuje, jak bardzo opieka jest realną częścią życia, wymagającą czasu, sił i możliwości, których nie da się mnożyć bez końca.

W kinie rodzinna miłość często wystarcza do rozwiązania wszystkich problemów. W „Ojcu” nie daje takiej władzy.

Nie można samą czułością przywrócić komuś utraconej orientacji. Nie można też uznać każdej prośby o pomoc za dowód, że bliski przestał być samodzielnym człowiekiem. Każdy dzień wymaga ponownego szukania równowagi między bezpieczeństwem a godnością.

To napięcie ma w filmie wyjątkową siłę, ponieważ Anthony z takim uporem próbuje zachować poczucie własnego miejsca. Zwraca uwagę na przedmioty, mówi o swoim mieszkaniu, pilnuje zegarka. Drobne elementy codzienności są jak kotwice pozwalające mu uwierzyć, że świat wciąż działa według znajomych zasad.

Tylko że kotwica nie pomaga, kiedy nie wiemy już, do którego dna została przytwierdzona.

Anthony Hopkins gra człowieka, w którym pewność siebie nieustannie sąsiaduje z bezradnością. W jednej scenie bohater zdaje się panować nad rozmową. W następnej traci słowa, którymi mógłby opisać własny lęk. Film nie pozwala nam uciec przed tym doświadczeniem ani zagłuszyć go dramatyczną muzyką.

Finał jest przejmujący, ponieważ Anthony zostaje pozbawiony kolejnych warstw, które przez całe życie pomagały mu rozpoznawać samego siebie. Nie ma już miejsca na błyskotliwy spór ani popis dumy. Zostaje podstawowa potrzeba bezpieczeństwa i bliskości. Film nie próbuje uczynić z tego pięknego widowiska. Pozostawia nas z kruchością człowieka, który nadal czuje, chociaż coraz trudniej mu powiedzieć, co przeżywa.

„Ojciec” nie jest medycznym podręcznikiem ani uniwersalnym opisem każdego doświadczenia demencji. Poszczególne osoby i rodziny przeżywają te sytuacje inaczej. To konkretna opowieść artystyczna, która pozwala widzowi na moment zrezygnować z wygodnej pozycji kogoś, kto wie wszystko.

Film przypomina, że troska o drugiego człowieka nie musi polegać wyłącznie na dostarczaniu mu poprawnych informacji. Czasem chodzi o stworzenie odrobiny spokoju w rzeczywistości, która nie przestaje się zmieniać.

Gdy znika pewność co do miejsca, czasu i własnych wspomnień, potrzeba bycia traktowanym z godnością nie znika razem z nimi.

To najbardziej bolesna i zarazem najważniejsza myśl, która zostaje po „Ojcu”: nawet wtedy, kiedy człowiek przestaje rozpoznawać świat, nie przestaje zasługiwać na to, by świat próbował go rozumieć.