Oppenheimer (2023) – Człowiek, który dowiedział się za późno, jak daleko sięga odkrycie

Najbardziej przejmujący moment „Oppenheimera” nie potrzebuje obrazu wielkiego zniszczenia. Wystarczy twarz człowieka stojącego pośród wiwatującego tłumu i dźwięk, który zaczyna zachowywać się inaczej niż otoczenie.

J. Robert Oppenheimer uczestniczył w osiągnięciu czegoś, co przez lata wydawało się niemal niemożliwe. Teraz ludzie gratulują mu sukcesu, a on nie potrafi już patrzeć na ten sukces wyłącznie jak na naukowe zwycięstwo.

Christopher Nolan nakręcił film, w którym odkrycie nie przynosi oczyszczającego finału. Przeciwnie: wszystko, co najważniejsze, zaczyna się wtedy, kiedy praca naukowców okazuje się skuteczna.

Na początku Oppenheimer jest człowiekiem zafascynowanym światem, którego większość ludzi nie potrafi zobaczyć. Wyobraża sobie atomy, cząstki i prawa rządzące rzeczywistością. Jego umysł nieustannie operuje pojęciami, które trudno zamienić na codzienne obrazy. Nolan próbuje nadać temu wewnętrznemu doświadczeniu formę kina: błyski światła, drgania, fragmenty kosmicznych wizji.

Jest w tym ogromne piękno.

Później przychodzi wojna, a nauka zostaje wciągnięta w wyścig o stworzenie broni o niespotykanej dotąd sile. Oppenheimer obejmuje kierownictwo naukowe ośrodka w Los Alamos. Spotykają się tam różni ludzie: genialni badacze, wojskowi, urzędnicy, osoby kierujące się strachem przed przeciwnikiem i nadzieją, że ich praca zakończy konflikt.

Film nie pokazuje jednego samotnego geniusza, który magicznie tworzy bombę. Pokazuje ogromną zbiorową pracę. A jednak jej konsekwencje stopniowo skupia na twarzy człowieka, który stał się najbardziej rozpoznawalnym symbolem projektu.

W nauce można dzielić z innymi odkrycie. Znacznie trudniej podzielić między wszystkich moralny ciężar jego zastosowania.

Test Trinity przynosi widowisko zbudowane na oczekiwaniu. Ludzie stoją w oddali, sprawdzają instrumenty, próbują oszacować ryzyko. Kiedy pojawia się błysk, przez chwilę wszystko jest niemal nieme. Huk eksplozji i fala uderzeniowa docierają do nas z opóźnieniem. Ta cisza ma niezwykłą siłę, bo pozwala zobaczyć coś, zanim zdążymy to nazwać.

Zwycięstwo technologiczne i niepokój istnieją jednocześnie. Tego pierwszego nie da się unieważnić. Tego drugiego nie da się już odsunąć na później.

Warto zauważyć, że Nolan nie pokazuje bezpośrednio bombardowań Hiroszimy i Nagasaki. Pozostaje blisko perspektywy Oppenheimera, jego wiedzy, wyobrażeń i poczucia odpowiedzialności. To wybór artystyczny, który wzmacnia opowieść o wewnętrznym kryzysie bohatera. Ma jednak również swoją cenę: łatwo wtedy przyznać centralne miejsce cierpieniu człowieka, który pomógł stworzyć broń, zamiast cierpienia ludzi, którzy padli jej ofiarą.

Ten dyskomfort nie jest błahym zarzutem pobocznym. Staje się częścią poważnej rozmowy z filmem.

Biografia naukowca nie może zastąpić historii wszystkich ofiar. Można próbować zrozumieć jego motywacje i jednocześnie nie traktować ich jako odpowiedzi na pytanie o zasadność użycia broni. Historia nie zmusza nas do wyboru między uznaniem złożoności jednostki a pamięcią o skali tragedii.

Po wojnie Oppenheimer znajduje się w nowej rzeczywistości. Państwo, które potrzebowało jego umysłu, zaczyna postrzegać część jego wypowiedzi i dawnych relacji jako problem polityczny. Przesłuchania związane z dostępem do informacji niejawnych przypominają proces rozliczania człowieka, którego wiedza stała się jednocześnie atutem i ciężarem.

Film przeplata tę historię z późniejszym sporem dotyczącym Lewisa Straussa, dzięki czemu pokazuje, jak osobiste urazy, ambicje i polityczne gry potrafią przekształcić debatę o bezpieczeństwie w walkę o reputację.

To również nie jest komfortowy obraz. Oppenheimer, który wcześniej nadzorował przedsięwzięcie wymagające ogromnej mobilizacji ludzi i instytucji, nie potrafi kontrolować opowieści tworzonej teraz o nim samym. Dobrze zna mechanizmy nauki, ale nie jest w stanie uporządkować życia społecznego jak problemu matematycznego.

Najciekawsza pozostaje jednak kwestia odpowiedzialności za przyszłość.

Naukowiec może badać właściwości materii, nie przewidując wszystkich sposobów wykorzystania swojej pracy. Ale „nie wiedziałem wszystkiego” nie jest tym samym, co „nie odpowiadam za nic”. Technologia nie staje się moralnie neutralna tylko dlatego, że da się dokładnie opisać jej działanie.

Z drugiej strony przypisanie całego ciężaru jednej osobie byłoby wygodnym uproszczeniem. Decyzje o budowie i użyciu broni zapadały w określonym systemie politycznym i militarnym. Film pokazuje, jak wielu ludzi uczestniczy w procesie, z którego na końcu chciałoby się wycofać do swojej niewielkiej, fachowej roli.

Nolan opowiada o świecie, w którym wiedza wyprzedziła dojrzałość instytucji powołanych do jej wykorzystywania. To temat większy niż jedna epoka. Nowe możliwości przychodzą szybciej niż wspólna odpowiedź na pytanie, jak daleko wolno nam się posunąć.

„Oppenheimer” nie daje łatwego pojednania. Sukces nie zostaje unieważniony przez wyrzuty sumienia. Wyrzuty sumienia nie przywracają życia ofiarom. Bohater nie otrzymuje prawa do czystej karty dlatego, że zrozumiał swoją rolę w historii.

Największa odpowiedzialność zaczyna się nie wtedy, gdy odkrywamy, co potrafimy zrobić. Zaczyna się wtedy, gdy mamy jeszcze czas zapytać, czy powinniśmy.

Być może właśnie dlatego finał filmu nie przynosi ulgi. Widzimy człowieka, który poznawał prawa rządzące materią, a w końcu musiał zmierzyć się z pytaniem, którego nie da się rozwiązać kolejnym równaniem.