Park Jurajski (1993) – Zachwyt nie zwalnia z odpowiedzialności

Pierwsze spotkanie z żywym dinozaurem pozostaje jednym z najpiękniejszych momentów kina. Alan Grant podnosi wzrok, zatrzymuje się i na chwilę zapomina, jak mówić. Przed nim stoi zwierzę, które wcześniej znał wyłącznie ze skamieniałości. W jego spojrzeniu nie ma lęku przed technologią. Jest radość człowieka, który przez całe życie chciał lepiej zrozumieć świat.

Steven Spielberg buduje pierwsze spotkanie z dinozaurem wokół zachwytu właśnie po to, by pytanie o odpowiedzialność stało się trudniejsze.

John Hammond nie stworzył parku dlatego, że nie lubił przyrody. Przeciwnie, wierzy w niezwykłość własnego osiągnięcia. Chce zaoferować gościom coś, czego nigdy wcześniej nie widzieli. Dysponuje pieniędzmi, zespołem badaczy i technologią, która wydaje się przesuwać granice możliwości.

Problemem Hammonda nie jest brak wyobraźni. Jest nim wyobraźnia tak skupiona na sukcesie, że nie dopuszcza do siebie realnej niezależności stworzonego świata.

Na wyspie każdy element ma wyglądać na kontrolowany. Zwierzęta żyją w odgrodzonych strefach, samochody poruszają się po trasie, a komputery nadzorują bezpieczeństwo. Skomplikowany system zamienia dziką przyrodę w produkt mający godziny otwarcia i przewidziane reakcje publiczności.

Ale dinozaury nie wiedzą, że zostały zatrudnione w parku rozrywki.

Ian Malcolm mówi o chaosie i nieprzewidywalności. Nie jest to wezwanie, by porzucić naukę, lecz sprzeciw wobec przekonania, że samo opanowanie jednej procedury oznacza pełne zrozumienie całego systemu. Naukowcy umieli odtworzyć organizmy. Nie oznacza to, że potrafili zagwarantować kontrolę nad każdą interakcją między zwierzętami, infrastrukturą i ludźmi.

Katastrofa ujawnia szczególnie bolesną słabość projektu: jego bezpieczeństwo zostało podporządkowane oszczędnościom, hierarchii i uzależnieniu od kilku kluczowych pracowników. Awaria systemu nie jest pojedynczym magicznym przypadkiem. Łączy ludzkie decyzje, brak odporności infrastruktury i błędne założenia organizatorów.

To ważne także poza filmem. Wiele poważnych problemów technicznych nie wynika wyłącznie z tego, że maszyna się zepsuła. Wynika z tego, że wcześniej ktoś uznał określony rodzaj awarii za niewygodny do rozważenia.

Grant, początkowo niechętny dzieciom, zostaje opiekunem Tima i Lex. Jego przemiana rozwija się równolegle do upadku hammondowskiej wizji. Tam, gdzie właściciel parku próbował przewidzieć wszystko z góry, Grant musi odpowiadać na potrzeby konkretnych ludzi w niepewnych warunkach.

Nie może zaplanować każdego następnego kroku. Może natomiast zauważyć strach dzieci, zapewnić im bliskość i wykorzystać własną wiedzę o zachowaniu zwierząt.

Ellie Sattler także odmawia traktowania katastrofy jako problemu wizerunkowego. W jej działaniach nauka pozostaje połączona z odpowiedzialnością za żywych ludzi. Nie chodzi o efektowne dowiedzenie, że była mądrzejsza od Hammonda. Chodzi o możliwość powstrzymania dalszej krzywdy.

W filmie dinozaury nie są złe. Są drapieżnikami, roślinożercami i żywymi organizmami, których zachowanie nie musi odpowiadać ludzkim nadziejom. Strach widza wynika z faktu, że park usiłował nadać im rolę, której nie mogły świadomie przyjąć.

Równie istotna pozostaje odpowiedzialność za same zwierzęta. Stworzono je, by spełniły cudze marzenie, choć nie rozwiązano wszystkich problemów związanych z ich potrzebami i środowiskiem życia.

W finale ocaleni opuszczają wyspę. Nie jest to triumf nad dinozaurami ani dowód, że odkrycia genetyczne z definicji są niemoralne. To porażka konkretnego sposobu myślenia, który utożsamił możliwość stworzenia życia z prawem do dowolnego zarządzania nim.

„Park Jurajski” przypomina, że zachwyt jest dobrym początkiem poznawania świata, ale złym substytutem odpowiedzialności za skutki własnych wynalazków.

Grant raz jeszcze patrzy na istoty latające nad wodą. Życie nadal budzi zachwyt. Być może tym razem bohaterowie rozumieją lepiej, dlaczego nie powinno należeć do właściciela biletu wstępu.