Podziemny krąg (1999) – Kiedy bunt zaczyna wydawać rozkazy

Najbardziej przewrotne w „Podziemnym kręgu” nie jest to, że jego bohater chce zniszczyć świat reklam, markowych mebli i korporacyjnej rutyny. Przewrotne jest to, że gdy wreszcie znajduje sposób na bunt, bardzo szybko buduje sobie nową korporację.

Tyle że zamiast identyfikatorów pracowniczych pojawiają się jednakowe ubrania, zamiast spotkań z przełożonym — bezwzględne polecenia, a zamiast firmowego hasła — przekonanie, że człowiek odzyskuje wolność, dopiero kiedy przestaje zadawać pytania.

David Fincher nakręcił film pełen energii, ironii i niepokoju. Narrator, grany przez Edwarda Nortona, nie potrafi spać. Ma pracę, mieszkanie i rzeczy, które według katalogów powinny składać się na udane życie. Nie ma natomiast poczucia, że to życie rzeczywiście do niego należy.

Jego dni przypominają wypełnianie formularza. Wystarczy wybrać odpowiednią kanapę, pościel, zastawę i kolejny sprzęt, by przez moment poczuć, że wszystko jest pod kontrolą. Ale to uczucie trwa krócej niż reklama obiecująca następny zakup.

Kiedy pojawia się Tyler Durden, wnosi do tej uporządkowanej pustki coś niesłychanie atrakcyjnego: pewność.

Tyler wydaje się człowiekiem, który nie potrzebuje niczyjej aprobaty. Mówi bez wahania, odrzuca społeczne reguły i ma odpowiedź na każdy lęk swojego towarzysza. Nie sprzedaje produktu. Sprzedaje wyzwolenie z konieczności bycia konsumentem.

Tylko że jego wyzwolenie ma instrukcję obsługi.

Najłatwiej rozpoznać cudzą manipulację wtedy, gdy obiecuje nam rzeczy, których nie chcemy. Znacznie trudniej wtedy, gdy obiecuje dokładnie to, za czym tęsknimy.

Podziemne spotkania zaczynają się jako próba odzyskania intensywności istnienia. Mężczyźni, którym brakuje kontaktu ze sobą i własnymi emocjami, znajdują wspólny rytuał. Nie trzeba uznawać go za zdrowy, by zrozumieć, co ich tam przyciąga: pragnienie przynależności, sprawczości i bycia zauważonym.

Fincher pokazuje ich z taką siłą, że widz może przez chwilę pomylić ekscytację z aprobatą. Na tym polega jego ryzykowna sztuczka. Daje nam obraz kuszącego buntu, a potem pyta, czy zauważyliśmy moment, w którym zmienił się w system.

Projekt Tylera rozrasta się. Członkowie grupy tracą imiona, zaczynają wykonywać polecenia i powtarzać formuły, których sensu coraz rzadziej próbują dociec. Każdy chce uciec od bycia małym, wymienialnym elementem machiny. Wspólnie tworzą maszynę, w której stają się jeszcze bardziej wymienialni.

Mężczyźni odrzucają hierarchię korporacji, by wejść w strukturę zbudowaną wokół charyzmatycznego przywódcy.

To szczególnie trafna obserwacja dotycząca niektórych ruchów, które obiecują całkowitą niezależność. Można nauczyć człowieka gardzić wszystkimi autorytetami, a jednocześnie przyzwyczaić go do posłuszeństwa jednemu, którego nie wolno już kwestionować.

W centrum opowieści jest także Marla Singer. Przeszkadza Narratorowi, bo trudno ją wpasować w kolejne proste wyjaśnienie świata. Nie jest idealną figurą miłości ani bohaterką, która jednym gestem potrafi go uleczyć. Jest osobą ze swoimi sprzecznościami. Żeby ją naprawdę poznać, trzeba przestać traktować innych wyłącznie jako odbicie własnych problemów.

To ważne, ponieważ finałowy zwrot akcji ujawnia, że Tyler nie jest niezależnym przewodnikiem bohatera, lecz częścią jego rozszczepionej tożsamości. Mężczyzna, który pragnął wyzwolić się spod obcych oczekiwań, został podporządkowany najbardziej uwodzicielskiemu obrazowi samego siebie.

Nie trzeba już pytać, czy Tyler mówi prawdę. Trzeba zapytać, dlaczego Narrator tak bardzo potrzebował kogoś, kto przemówi w jego imieniu.

Film ma swoje ograniczenia. Chwilami jego estetyka jest tak fascynująca, że może przesłonić cierpienie ludzi dotkniętych działaniami grupy. Niektóre sceny ogląda się z niepokojącą przyjemnością. Właśnie dlatego warto oddzielić to, jak efektownie coś pokazano, od tego, co naprawdę wynika z historii.

„Podziemny krąg” nie musi być manifestem, żeby pozostać interesujący. Może być ostrzeżeniem przed sposobem myślenia, w którym zamiast powoli zmieniać swoje życie, szukamy wielkiego gestu zdolnego załatwić wszystko naraz.

Prawdziwe odzyskiwanie sprawczości rzadko wygląda jak filmowa rewolucja. Częściej wymaga przyznania się do strachu, zbudowania relacji, zrezygnowania z wygodnego hasła i podjęcia kilku nieefektownych decyzji.

Nie wystarczy przestać słuchać reklam, by zacząć myśleć samodzielnie. Trzeba jeszcze uważać, komu pozwalamy mówić we własnym imieniu.

Tyler obiecuje Narratorowi wolność od całego świata. Najtrudniejszym zadaniem okazuje się jednak uwolnienie od Tylera.