Psychoza (1960) – Widz, któremu odebrano bezpieczne spojrzenie

Marion Crane podejmuje decyzję, którą chciałaby cofnąć. Przywłaszcza pieniądze i wyjeżdża, licząc, że uda się rozpocząć życie na innych zasadach. Alfred Hitchcock pozwala nam przez dłuższą chwilę towarzyszyć jej w lęku przed odkryciem. Widz obserwuje zwyczajne rozmowy i mijane samochody, jakby każdy szczegół mógł zdradzić uciekinierkę.

Prawdziwym tematem „Psychozy” nie jest jednak tylko zbrodnia. Jest nim zaufanie do własnego spojrzenia.

Hitchcock przeraża nas nie tylko tym, co pokazuje, ale również tym, jak łatwo przyzwyczajamy się do uznawania jednej perspektywy za całą prawdę.

Marion trafia do motelu prowadzonego przez Normana Batesa. Młody mężczyzna sprawia wrażenie nieśmiałego i samotnego. Rozmawia o swojej matce, a jego słowa sugerują niezdrową zależność. Z pozoru film zaczyna przypominać historię kobiety, która po błędnej decyzji znajduje chwilowe schronienie i może jeszcze zmienić kierunek.

Wtedy dochodzi do morderstwa pod prysznicem.

To jedna z najbardziej radykalnych zmian w historii kina popularnego. Bohaterka, którą mieliśmy uważać za centrum opowieści, nagle znika. Nie pomaga jej skrucha ani gotowość do naprawienia wcześniejszego błędu. Film nie zawiera z nią umowy, że pozostanie bezpieczna, dopóki będziemy ją obserwować.

Hitchcock odwraca także nasze reakcje wobec Normana. Gdy Norman próbuje ukryć ślady zbrodni, przez chwilę widz może poczuć napięcie związane z ryzykiem jego wykrycia. Reżyser pokazuje, jak łatwo opowieść potrafi skłonić nas do kibicowania określonemu działaniu, nawet gdy wiemy, że jest ono moralnie przerażające.

To nie usprawiedliwia Normana. Ujawnia raczej mechanizm naszego uczestnictwa w filmie.

W motelu spojrzenie jest niemal fizycznym narzędziem. W ścianie znajduje się ukryty otwór, z którego można obserwować drugą osobę bez jej wiedzy. Norman patrzy na Marion w sposób naruszający jej prywatność. Film z kolei sprawia, że widz musi zadać sobie pytanie o własną ciekawość.

Kiedy chcemy zobaczyć więcej, czy zawsze interesuje nas prawda? A może czasem chodzi tylko o władzę wynikającą z bycia niewidzialnym obserwatorem?

Ostateczne ujawnienie tajemnicy Batesów komplikuje to, co wcześniej wydawało się oczywiste. Matka Normana nie żyje, a jego zachowanie łączy się z przejmowaniem jej roli. Wyjaśnienie pojawiające się w filmie korzysta z psychologicznego języka swojej epoki i bywa z dzisiejszej perspektywy uproszczone.

Warto podkreślić, że „Psychoza” nie jest wiarygodną reprezentacją współczesnej wiedzy psychiatrycznej. Nie należy wyprowadzać z niej wniosków, że osoby z zaburzeniami psychicznymi są z natury niebezpieczne, ani utożsamiać tożsamości płciowej z przemocą.

Film jest fikcyjnym thrillerem budującym grozę wokół tajemnicy i rozszczepionej osobowości postaci.

Jego niezwykłość tkwi w formalnej konsekwencji. Kamera, montaż i muzyka sprawiają, że nawet po rozwiązaniu zagadki trudno odzyskać dawną pewność. Gdy oglądamy ostatnie ujęcia Normana, wiemy już więcej o faktach, ale nie jesteśmy wolni od obrazu, który film w nas pozostawił.

„Psychoza” przypomina, że strach często rodzi się w chwili, gdy odkrywamy, iż nasze poczucie rozumienia świata było tylko opowieścią podtrzymywaną przez odpowiednio dobrane obrazy.

Motel nadal stoi przy drodze. To nie miejsce samo w sobie było przerażające, lecz pewność, z jaką sądziliśmy, że wiemy, kto w nim naprawdę mieszka.