SPOJRZENIE NA FILM
Rashōmon (1950) – Cztery wersje, żadnej wygodnej prawdy
Film: Rashōmon (1950)
Zbrodnia w lesie zostaje opowiedziana przez kilka osób, z których każda chroni własny obraz siebie. Kurosawa pokazuje, jak trudno oddzielić świadectwo od potrzeby zachowania godności.
Tekst wygenerowany przez AI (GPT-6), skorygowany przez Gemini i zatwierdzony do publikacji przez redakcję.
Pod zrujnowaną bramą Rashōmon kilka osób chroni się przed deszczem. Rozmawiają o sprawie, która wstrząsnęła ich wyobrażeniem o ludzkiej uczciwości. W lesie doszło do napaści seksualnej na kobietę i śmierci jej męża, samuraja. Później pojawiają się sprzeczne zeznania dotyczące przebiegu zdarzeń.
Akira Kurosawa w „Rashōmonie” nie przedstawia zwyczajnej kryminalnej zagadki, w której widz ma odkryć jednego kłamcę. Pozwala kolejno oglądać wersje opowiedziane przez bandytę, kobietę, zmarłego samuraja przemawiającego poprzez medium oraz drwala.
Każda relacja nadaje wydarzeniom inny sens.
Bandyta Tajōmaru chce zachować wizerunek człowieka odważnego i silnego. Kobieta musi mówić o doświadczeniu przemocy w świecie, który łatwo obarcza osobę pokrzywdzoną dodatkowym wstydem. Samuraj przedstawia los w kategoriach honoru, a drwal długo nie mówi wszystkiego, co wie.
Nie każda sprzeczność oznacza, że prawda nie istnieje. Czasem oznacza, że ludzie próbują ocalić własny wizerunek nawet podczas opowiadania o najbardziej dramatycznych faktach.
To istotne rozróżnienie. „Rashōmon” bywa przywoływany jako dowód, że wszystko zależy od punktu widzenia i nie ma sensu dociekać rzeczywistego przebiegu zdarzeń. Kurosawa pokazuje jednak także cenę takich wygodnych twierdzeń.
Jeśli wszystkie opowieści potraktujemy jako jednakowo obojętne, łatwo stracić z oczu realne cierpienie kobiety i zabitego mężczyzny. Świadectwa należy badać, uwzględniając ich warunki, ograniczenia i możliwe zniekształcenia. Nie oznacza to prawa do uznania, że każdy fakt jest kwestią gustu.
Kurosawa konstruuje sceny tak, by kamera wydawała się bezpośrednim świadkiem wydarzeń. Kiedy oglądamy kolejną wersję, film znów sprawia wrażenie, że pokazuje nam samą rzeczywistość. Tymczasem oglądamy jej relację.
Właśnie w tym tkwi formalna pułapka. Przyzwyczailiśmy się, że kamera w filmie wie więcej od bohaterów. Tutaj jej obrazy podporządkowane są cudzej pamięci i cudzej potrzebie usprawiedliwienia się.
Las staje się przestrzenią, w której światło przechodzi przez liście, a każdy ruch może wyglądać inaczej zależnie od punktu widzenia. Piękno fotografii nie daje jednak moralnej pewności. Można podziwiać obraz i nadal nie wiedzieć, komu wierzyć.
Rozmowa pod bramą coraz wyraźniej dotyczy także ludzi, którzy relacjonują zdarzenie. Czy ich rozczarowanie ludzką naturą nie jest trochę wygodnym sposobem uniknięcia własnej odpowiedzialności?
W końcu wychodzi na jaw, że drwal sam ma powód do ukrywania fragmentu historii. Jego świadectwo nie jest nieskazitelne, choć początkowo mógł wydawać się neutralnym obserwatorem.
Pojawia się jednak porzucone dziecko. To nagłe wydarzenie zmienia sens całej rozmowy. Zamiast kolejnego pojedynku o to, kto mówi prawdę o przeszłości, ktoś musi podjąć decyzję dotyczącą żywej osoby potrzebującej opieki.
Drwal decyduje się zaopiekować niemowlęciem. Nie wymazuje to jego wcześniejszego zachowania ani nie rozwiązuje zagadki zbrodni. Pokazuje możliwość dobra, którego znaczenie nie zależy od perfekcyjnej opowieści o własnym honorze.
Kurosawa nie kończy filmu twierdzeniem, że ludzie są zawsze uczciwi. Daje raczej powód, by nie rezygnować z odpowiedzialności tylko dlatego, że trudno znaleźć bezsporne zeznanie.
Deszcz ustaje. Nie poznajemy wszystkich faktów, ale widzimy czyn, którego nie trzeba opowiadać na cztery sprzeczne sposoby, aby zrozumieć, komu przyniósł pomoc.