Ratatuj (2007) – Najtrudniej ugotować coś dla człowieka, który już wszystko ocenił

W Paryżu, mieście restauracji, którego kuchnie mają swoje hierarchie, najlepsze jedzenie przygotowuje ktoś, kto z definicji nie powinien nawet przekroczyć progu lokalu.

Szczur.

To pomysł, który w zwykłym filmie animowanym wystarczyłby na serię żartów. Brad Bird robi z niego jednak opowieść o pracy, talencie i prawie do zajmowania miejsca przy stole, do którego nikt nas nie zaprosił.

Remy jest szczurem zakochanym w smakach. Nie interesuje go wyłącznie to, czy jedzenie zaspokoi głód. Zauważa zapachy, łączy składniki i potrafi wyobrazić sobie potrawę, zanim ktokolwiek zacznie ją przygotowywać. Jego rodzina patrzy na świat przez pryzmat przetrwania. Remy widzi w nim również możliwość tworzenia.

To niezwykle ludzki konflikt, choć jego bohater ma ogon i wąsy.

Każdy, kto dorastał w środowisku z jasno wyznaczoną drogą, może rozpoznać w Remym coś znajomego. Są zawody, o których w danej rodzinie się nie myśli. Są ambicje uznawane za fanaberię. Są ludzie, którym bardzo wcześnie mówi się, co jest „dla nich”, a co pozostaje poza ich możliwościami.

Najtrudniejszą przeszkodą dla talentu bywa czasem przekonanie innych, że jego właściciel w ogóle nie powinien mieć takich marzeń.

Remy trafia do restauracji, gdzie pracuje Linguini, młody człowiek bez wybitnych umiejętności kulinarnych. Ich współpraca jest absurdalna: jeden ma talent, drugi dostęp do kuchni. Muszą działać razem, chociaż żaden nie potrafi otwarcie opowiedzieć światu całej prawdy.

W tej komedii kryje się zaskakująco poważne pytanie o autorstwo. Kto naprawdę zasługuje na uznanie za stworzoną potrawę? Ten, kto potrafi przyrządzić ją w głowie, czy ten, kto stoi przed gośćmi? Jak często nagradzamy widoczność zamiast wkładu i przyjmujemy za oczywiste, że ktoś z odpowiednim stanowiskiem musi być rzeczywistym twórcą?

Film nie rozwiązuje tego problemu prostym odwróceniem ról. Remy nie byłby w stanie działać bez pomocy innych. Linguini z kolei musi nauczyć się odpowiedzialności i przestać ukrywać prawdę o swoim rzeczywistym udziale. Obaj dojrzewają, kiedy przestają opierać relację wyłącznie na wygodnej mistyfikacji.

Ważną postacią jest również Colette. W świecie zdominowanym przez kucharzy przekonanych o własnej wielkości to ona zna wartość dyscypliny i doświadczenia. Talent Remy’ego może być niezwykły, ale nie unieważnia potrzeby nauki, organizacji i pracy. Pomysł jest początkiem potrawy, nie jej gotową wersją.

Dlatego „Ratatuj” nie głosi, że każdy od razu potrafi wszystko. Sugeruje raczej, że talent nie musi pojawiać się tam, gdzie spodziewają się go ludzie rozdający przepustki.

Najbardziej pamiętny jest jednak Anton Ego, wpływowy krytyk kulinarny. Kiedy wchodzi do restauracji, niemal przynosi ze sobą chłód. Jego opinia może zmienić los lokalu, a on sam zdaje się znać już wszystkie możliwe smaki i wszystkie wymówki kucharzy. Nie przychodzi po to, żeby dać się zaskoczyć. Przychodzi oceniać.

Remy przygotowuje dla niego prostą potrawę.

I w jednej chwili restauracja, reputacja i wszystkie profesjonalne argumenty znikają. Ego przenosi się pamięcią do dzieciństwa, do domu, do smaku, którego nie musiał analizować, żeby wiedzieć, że jest dla niego ważny.

To jedno z najpiękniejszych filmowych przypomnień, że sztuka nie zawsze działa poprzez nowość. Czasem trafia w miejsce tak stare, że zapomnieliśmy o jego istnieniu.

Krytyk nie przestaje rozumieć jedzenia. Po prostu znów zaczyna je przeżywać.

W tym momencie „Ratatuj” opowiada także o krytyce. Łatwo wydawać sądy z pozycji człowieka, który ryzykuje niewiele. Trudniej uznać, że twórca staje przed światem z czymś własnym i nie ma gwarancji, że ktokolwiek to przyjmie. Ego zostaje skonfrontowany nie tylko z niezwykłym talentem, lecz także z własnym przyzwyczajeniem do bezpiecznej wyższości.

Nie znaczy to, że należy chwalić każde dzieło. Uczciwa krytyka bywa potrzebna. Ale między rzetelną oceną a upodobaniem do pogardy jest przepaść.

Film kończy się zmianą, w której nikt nie zachowuje dokładnie tego samego miejsca co wcześniej. Powstaje nowa przestrzeń pracy, bardziej adekwatna do prawdy o jej twórcach. Nie wszystkie zasady starego świata da się obejść; higiena i odpowiedzialność za gości nadal mają znaczenie. Nie trzeba jednak odmawiać komuś zdolności tworzenia tylko dlatego, że nie pasuje do oczekiwanego portretu kucharza.

Największą odwagą nie jest ugotowanie dania, którego nikt wcześniej nie jadł. Prawdziwą odwagą jest podanie czegoś stworzonego z przekonaniem, że może znaleźć uznanie w oczach kogoś innego.

Remy przekonuje nas, że talent ma różne twarze. Anton Ego przypomina, że nawet ktoś, kto widział ich tysiące, powinien zachować zdolność do dziwienia się.