Rozstanie (2011) – Kiedy każdy ma rację tylko we własnym kadrze

Na początku „Rozstania” dwoje ludzi siedzi przed sędzią i próbuje opowiedzieć swoje życie tak, żeby ktoś obcy mógł podjąć decyzję. Simin chce wyjechać z Iranu, aby zapewnić córce inne możliwości. Nader nie chce zostawić ojca wymagającego opieki. Każde przedstawia swoje racje jasno. Żadne nie potrafi jednak sprawić, by argument drugiej osoby po prostu zniknął.

Asghar Farhadi nie potrzebuje długiego wprowadzenia, żeby pokazać tragedię codziennych wyborów. Problem nie polega na tym, że ktoś źle rozumie prostą sytuację. Polega na tym, że kilka ważnych obowiązków domaga się pierwszeństwa jednocześnie.

Dwie osoby mogą szczerze pragnąć dobra i mimo to znaleźć się po przeciwnych stronach sporu, którego nie da się sprawiedliwie rozstrzygnąć.

Nader opiekuje się ojcem cierpiącym na chorobę Alzheimera, która odbiera mu pamięć i samodzielność. Musi pracować, troszczyć się o córkę Termeh i organizować dom. Do pomocy zatrudniona zostaje Razieh, kobieta potrzebująca pieniędzy, która przychodzi wykonywać obowiązki wymagające zarówno fizycznego, jak i emocjonalnego wysiłku.

Razieh ma własną rodzinę i skomplikowaną sytuację finansową. Nie jest po prostu osobą przychodzącą z zewnątrz, by utrudnić życie głównym bohaterom. Jej decyzje wynikają także z lęku przed utratą dochodu, przekonań religijnych oraz relacji z mężem Hojjatem.

Farhadi sprawia, że każdy kolejny fragment historii zmienia nasze spojrzenie na poprzedni.

Po konflikcie między Naderem a Razieh pojawia się oskarżenie dotyczące utraty ciąży. Spór trafia do sądu, który musi ustalić fakty i odpowiedzialność. Problem w tym, że bohaterowie podają różne wersje zdarzeń, nie wszyscy mają tę samą wiedzę, a część informacji zostaje ujawniona z opóźnieniem.

Widz nie może zająć wygodnej pozycji sędziego mającego od początku pełny dostęp do prawdy.

To jedna z największych zalet filmu. Wiele dramatów moralnych najpierw wyznacza winnego, a później obserwuje, czy pozostali bohaterowie zdołają go rozpoznać. W „Rozstaniu” samo dochodzenie do wiedzy jest częścią tragedii. Ludzie mogą mówić prawdę o jednym fragmencie wydarzeń, a jednocześnie przemilczać coś ważnego. Mogą mylić się w dobrej wierze albo kłamać z obawy przed konsekwencjami, które wydają się nie do uniesienia.

Żadna z tych możliwości nie unieważnia znaczenia faktów. Pokazuje tylko, jak wiele może zależeć od warunków, w których próbujemy je ustalić.

W tle obecna jest różnica klasowa. Nader i Simin mają inne możliwości niż Razieh i Hojjat. Pieniądze wpływają na to, jakie ryzyko mogą podjąć, czy mogą pozwolić sobie na stratę pracy oraz w jaki sposób rozmawiają z instytucjami. Film nie sprowadza biedniejszych bohaterów do moralnie czystszych ofiar ani zamożniejszych do cynicznych przeciwników. Pokazuje jednak, że nie wszyscy wchodzą w spór z podobnym zapasem bezpieczeństwa.

Ważne są także ograniczenia wynikające z religii i obyczaju. Razieh wielokrotnie staje przed pytaniem, co uważa za moralnie dopuszczalne. Jej przekonania nie są jedynie teatralnym rekwizytem. Wpływają na decyzje, które mogą kosztować rodzinę pieniądze lub poczucie godności.

Nader z kolei bywa uparty, ale troszczy się o ojca i córkę. Simin pragnie lepszej przyszłości, choć jej pomysł może oznaczać rozbicie dotychczasowego porządku domu. Farhadi nie pozwala łatwo zamienić żadnej z tych postaci w symbol jednej wartości.

W najbardziej bolesnym położeniu jest Termeh.

Dorośli żądają od niej odpowiedzi, lojalności i dojrzałości. Widzi więcej, niż chcieliby przyznać, a jednocześnie nie może naprawić konfliktów, które jej nie dotyczą. Zostaje wciągnięta w konieczność oceniania słów rodziców, choć powinna mieć prawo pozostać ich dzieckiem.

Film kończy się sceną, w której Termeh ma zdecydować, z którym rodzicem będzie mieszkać. Nie poznajemy jednak jej wyboru. Kamera zostaje przy oczekujących dorosłych, a zwyczajne dźwięki sądu trwają dalej.

To nie jest tani sposób na zbudowanie tajemnicy. Brak odpowiedzi przypomina, że nawet gdy widz zakończy seans, ci ludzie nadal będą musieli ponosić konsekwencje własnych wyborów.

„Rozstanie” nie podpowiada, że wszyscy mają po trochu rację, więc prawda przestaje być ważna. Pokazuje, że poszukiwanie prawdy wymaga szczególnej odpowiedzialności właśnie wtedy, kiedy każda osoba opowiada inną część historii.

Czasem najbardziej uczciwa puenta filmu brzmi nie jak wyrok, ale jak świadomość, ile jeszcze nie wiemy o ludziach stojących naprzeciwko nas.