Strefa interesów (2023) – Ogród po drugiej stronie muru

Uwaga: esej omawia rodzinę Hössów oraz dźwiękową i wizualną konstrukcję filmu. Dotyczy Zagłady i przemocy nazistowskiej.

W ogrodzie kwitną rośliny. Dzieci bawią się przy domu, a dorośli rozmawiają o codziennych obowiązkach. Widz mógłby przez chwilę uznać, że obserwuje zwyczajne życie zamożnej rodziny.

Za murem znajduje się jednak Auschwitz.

Jonathan Glazer w „Strefie interesów” nie prowadzi nas bezpośrednio przez wnętrza obozu. Pozostaje przy rodzinie Rudolfa Hössa, komendanta odpowiedzialnego za funkcjonowanie systemu masowego mordowania ludzi.

Najbardziej przerażające w tym domu nie jest to, że jego mieszkańcy nie słyszą cierpienia, lecz to, że potrafią włączyć je do codziennego krajobrazu i nadal uważać swoje życie za normalne.

Hedwig Höss z dumą zajmuje się ogrodem i domem. Planuje przyszłość rodziny, organizuje spotkania i troszczy się o wygodę. Przedstawia swoje otoczenie jako spełnienie mieszczańskiego marzenia o pięknym miejscu do życia.

Jej spokój nie świadczy jednak o niewiedzy. Film pokazuje, jak ogromną rolę może odgrywać świadoma odmowa przyjęcia odpowiedzialności.

Rodzina korzysta z miejsca i warunków, których istnienie wiąże się z nazistowską machiną przemocy. Wspólne posiłki, ubrania i rozmowy nie są dowodem niewinności. Stają się częścią codzienności prowadzonej obok systemowego ludobójstwa.

Glazer wykorzystuje dźwięk w sposób wyjątkowy. Zza muru słychać odgłosy, które nie pozwalają zapomnieć, co znajduje się poza kadrem. Obraz pozostaje przy ogrodzie i salonie, ale ścieżka dźwiękowa nie daje komfortu całkowitego oddzielenia domowego świata od zbrodni.

To artystyczna decyzja o ogromnej wadze moralnej.

Film nie przekształca cierpienia ofiar w widowisko, z którego widz miałby czerpać sensacyjne emocje. Jednocześnie nie pozwala rodzinie sprawców ukryć przemocy za dekoracją codziennego życia.

Nieobecność bezpośrednich obrazów masowego mordowania nie oznacza, że ofiary są nieważne. Przeciwnie: każde spokojne ujęcie ogrodu jest naznaczone wiedzą o ludziach cierpiących tuż obok.

Ważne, by nie czytać filmu wyłącznie jako abstrakcyjnej opowieści o tym, że „każdy człowiek ma w sobie zło”. Auschwitz było konkretnym miejscem nazistowskiego ludobójstwa, zorganizowanego przez instytucje, ludzi i ideologię, która odmawiała całym grupom prawa do życia.

Nie chodzi tu jedynie o uniwersalne wady charakteru, lecz o historycznie określoną odpowiedzialność za zbrodnię.

Glazer pokazuje także techniczny i administracyjny wymiar działań Hössa. Sprawca może rozmawiać o wydajności procesów i organizacji pracy, jakby oceniał zwyczajny projekt gospodarczy.

Taki język nie usuwa moralnego znaczenia czynów. Umożliwia jedynie oddalenie go od codziennej świadomości ludzi odpowiedzialnych za realizację decyzji.

Szczególne napięcie powstaje w chwilach, kiedy bohaterowie zwracają uwagę na drobne niewygody, a widz wie, co dzieje się za murem. Kontrast nie służy jedynie potępieniu ich obojętności. Pokazuje mechanizm funkcjonowania świata, w którym cudze cierpienie nie jest uznawane za wystarczający powód do zmiany własnego życia.

Finałowe obrazy związane z dzisiejszym upamiętnieniem ofiar przywracają historyczny dystans. Widz musi wyjść z przestrzeni fikcyjnego przedstawienia i zobaczyć ślady odpowiedzialności wobec pamięci tych, którzy zostali zamordowani.

„Strefa interesów” przypomina, że moralna katastrofa może współistnieć z perfekcyjnie utrzymanym ogrodem. Porządek własnego domu nie jest dowodem przyzwoitości, jeśli jego spokój zależy od odwracania wzroku od cudzego cierpienia.

Mur nie przestaje istnieć, kiedy człowiek postanowi go nie dostrzegać. Jego obecność pozostaje najważniejszym faktem całego krajobrazu.