Taksówkarz (1976) – Człowiek, który pomylił samotność z misją

Travis Bickle jeździ nocami po Nowym Jorku. Nie potrafi dobrze spać, coraz trudniej mu nawiązywać relacje i patrzy na otaczających go ludzi z mieszaniną pogardy oraz niepokoju. Miasto odbija się w szybach jego taksówki jak przestrzeń, do której należy fizycznie, ale nie potrafi emocjonalnie wejść.

Martin Scorsese w „Taksówkarzu” stopniowo zamienia ten dystans w zagrożenie.

Samotność sama w sobie nie jest przemocą. Niebezpieczne staje się dopiero przekonanie, że własne cierpienie daje prawo do decydowania, kto zasługuje na karę.

Travis jest weteranem wojny w Wietnamie. Żyje z doświadczeniami, które utrudniają mu spokojną codzienność, ale film nie przedstawia kompletnej diagnozy jego stanu psychicznego. Nie należy więc traktować bohatera jak uniwersalny obraz osoby po traumie czy człowieka doświadczającego problemów ze zdrowiem psychicznym.

Scorsese interesuje się czymś bardziej konkretnym: drogą, na której wyobcowany człowiek zaczyna budować własną tożsamość wokół fantazji o oczyszczeniu świata.

Travis poznaje Betsy, kobietę pracującą przy kampanii politycznej. Widzi w niej symbol czegoś czystego i odmiennego od nocnego miasta. Nie potrafi jednak rozpoznać jej jako osoby mającej własne potrzeby i granice.

Kiedy Betsy odrzuca jego zainteresowanie, reakcja Travisa wykracza poza zwyczajne rozczarowanie. Zaczyna traktować odrzucenie jako potwierdzenie własnej teorii o zepsutym świecie.

To szczególnie bolesny mechanizm. Człowiek, który bardzo pragnie kontaktu, interpretuje niepowodzenie jako dowód, że kontakt jest niemożliwy. Zamiast ponownie uczyć się relacji, odcina kolejne możliwości spotkania z innymi.

Travis zaczyna intensywnie przygotowywać się do przemocy. Broń, ćwiczenia i fantazje o spektakularnym działaniu nadają jego życiu poczucie celu. W świecie, nad którym nie ma kontroli, zyskuje iluzję, że przynajmniej jeden konflikt potrafi rozwiązać siłą.

Jego zainteresowanie Iris, nastolatką wykorzystywaną seksualnie, staje się częścią tej opowieści. Travis uważa, że powinien ją uratować. Zagrożenie, w jakim znajduje się dziewczyna, jest rzeczywiste, ale to nie oznacza, że wszystkie motywacje bohatera są bezinteresowne.

W jego działaniach miesza się troska o drugą osobę z potrzebą postrzegania siebie jako jedynego sprawiedliwego człowieka w świecie pełnym zepsucia.

Film celowo pozostawia nas w dyskomforcie. Strzelanina w finale jest brutalna, a późniejsza reakcja otoczenia może przedstawiać Travisa jako bohatera. Nie stanowi to jednak prostego potwierdzenia, że wybrał właściwą drogę.

Opinia publiczna dostrzega rezultat konkretnego aktu przemocy, ale nie zna pełnego procesu, w którym bohater rozważał również inne cele i stopniowo tracił zdolność do rozumienia własnych emocji.

To jeden z najmocniejszych komentarzy filmu o społecznej potrzebie łatwych opowieści o bohaterach. Człowiek może zostać uznany za wybawcę, choć okoliczności i motywacje jego działania są znacznie bardziej niepokojące.

„Taksówkarz” ostrzega, jak łatwo nieprzeżyte poczucie odrzucenia może zmienić się w przekonanie o wyjątkowym moralnym posłannictwie. W takiej chwili drugi człowiek przestaje być osobą, a staje się elementem prywatnej fantazji o sprawiedliwości.

Travis nadal jedzie nocą przez miasto. Największe zagrożenie nie wynika z tego, że widzi wokół siebie zło, lecz z pewności, że tylko on potrafi nadać mu właściwy sens.