Terminator 2 (1991) – Maszyna, która nauczyła się nie strzelać

W pierwszym „Terminatorze” maszyna przybyła z przyszłości, żeby zabić. W drugiej części podobnie wyglądający cyborg otrzymuje zadanie odwrotne: ma ochronić chłopca, którego istnienie stanie się kluczowe dla przyszłości ludzi.

James Cameron mógł wykorzystać tę zamianę wyłącznie jako efektowną sztuczkę. Zamiast tego stworzył opowieść o czymś zaskakującym: istota zbudowana do przemocy zaczyna uczyć się, że istnieją inne sposoby działania.

John Connor początkowo jest dla Terminatora zadaniem zapisanym w programie. Maszyna chroni go nie dlatego, że rozumie dziecięcy lęk, lecz dlatego, że taki otrzymała rozkaz. John jednak nie chce wyłącznie korzystać z ochrony. Próbuje nadać relacji inne znaczenie, tłumacząc cyborgowi, że nie każda przeszkoda wymaga zabicia człowieka.

To prosty gest, lecz zmienia moralny środek całej historii.

Technologia może nauczyć się wykonywać rozkazy. Odpowiedzialność zaczyna się od pytania, jakie rozkazy uznajemy za dopuszczalne.

Sarah Connor przeżyła wcześniej koszmar spotkania z maszyną. Teraz musi współpracować z istotą wyglądającą jak jej dawny prześladowca. Nie ma żadnego powodu, by łatwo zaufać obrońcy syna. W jej świecie bezpieczeństwo wymaga ciągłej czujności, a przyszła katastrofa jest niemal tak namacalna jak wydarzenia z przeszłości.

Sarah trenuje, planuje i przewiduje zagrożenia. Wszystko podporządkowała ocaleniu Johna. Ale cena tego wysiłku jest ogromna: trudno jej czasem zobaczyć w synu dziecko potrzebujące obecności i czułości, a nie tylko przyszłego przywódcę ludzkości.

Cameron zestawia więc dwa rodzaje ochrony. Jeden wynika z programu maszyny, drugi z traumatycznych doświadczeń matki. Oba bywają skuteczne, lecz żaden nie wystarcza jako pełna odpowiedź na ludzką potrzebę bliskości.

Na ich drodze pojawia się T-1000, przeciwnik niemal całkowicie pozbawiony czytelnych emocji. Potrafi przyjmować różne formy i wykorzystywać cudze zaufanie. Jego płynna postać kontrastuje z ciężarem starszego Terminatora. Ten drugi może wydawać się prymitywniejszy, ale zaczyna rozumieć coś, czego bardziej zaawansowany przeciwnik nie potrzebuje: ograniczenie siły.

Szczególnie ważna jest wyprawa do Milesa Dysona, naukowca uczestniczącego w rozwoju technologii prowadzącej do katastrofy. Sarah podejmuje próbę zabicia go, zanim stworzy przyszłe zagrożenie. Jej zachowanie ma własną, przerażającą logikę: jeśli jedna śmierć zapobiegnie miliardom innych, czy nie jest uzasadniona?

W tym momencie bohaterka zbliża się do sposobu myślenia przeciwnika.

Dyson nie jest potworem świadomie pragnącym zagłady. Jest człowiekiem pracującym nad obiecującym rozwiązaniem i nieznającym wszystkich jego przyszłych konsekwencji. Sarah widzi w nim początkowo symbol katastrofy, a nie osobę mającą rodzinę, marzenia i ograniczoną wiedzę.

John pomaga jej zatrzymać się przed przekroczeniem granicy, zza której nie mogłaby już wrócić.

Film nie wyśmiewa obaw przed rozwojem technologii. Pokazuje jednak, że sam strach przed przyszłością nie daje prawa do stosowania dowolnych środków w teraźniejszości. Próba ocalenia ludzkości może stracić sens, jeśli zaczniemy traktować konkretnych ludzi jak przeszkody do usunięcia.

W finale Terminator musi zostać zniszczony, aby pozostała po nim technologia nie stała się podstawą przyszłego zagrożenia. To przejmująca chwila, bo John zdążył już nadać relacji z maszyną znaczenie wykraczające poza misję ochronną. Czuje stratę, choć jego towarzysz nie jest człowiekiem w zwyczajnym sensie.

Film nie rozstrzyga naukowego pytania o świadomość maszyn. W ramach własnej opowieści pokazuje coś prostszego: John potrafił uczyć przez relację, a Terminator nauczył się zachowania innego niż zabijanie.

Najważniejsza lekcja nie pochodzi więc od najpotężniejszego komputera ani najlepiej wyszkolonego żołnierza.

Pochodzi od dziecka, które przypomina, że nawet w świecie pełnym przemocy nie trzeba jej traktować jako jedynej możliwej odpowiedzi.

„Terminator 2” nie obiecuje, że przyszłość można raz na zawsze zabezpieczyć. Przypomina, że staje się ona inna za każdym razem, gdy człowiek odmawia powtarzania nauczonego okrucieństwa.

Maszyna przestaje istnieć. Pozostaje jednak pytanie, czy ludzie wykorzystają jej ostatnią lekcję lepiej niż wszystkie własne wynalazki.