Truman Show (1998) – Raj, z którego trzeba uciec

„Truman Show” (1998) – Raj, z którego trzeba uciec

Uwaga: tekst zdradza ważne wydarzenia i zakończenie filmu.

Najbardziej niepokojącą rzeczą w świecie Trumana nie jest to, że wszystko zostało wyreżyserowane. Jest nią fakt, że człowiek, który zbudował mu klatkę, uważa się za jego opiekuna.

Seahaven wygląda jak miejsce, do którego ludzie wyjeżdżają, kiedy chcą odpocząć od prawdziwego świata. Domy mają równo przystrzyżone trawniki, sąsiedzi zawsze się uśmiechają, a pogoda zdaje się współpracować z mieszkańcami. Nie ma tu miejsca na przypadkowy chaos. Wszystko jest przyjemne, przewidywalne i odrobinę zbyt idealne.

Truman Burbank, grany przez Jima Carreya, ma w tym mieście pracę, żonę, przyjaciela i codzienną rutynę. Nie wie tylko jednego: że całe jego życie jest programem telewizyjnym, a ludzie, których kocha, odgrywają napisane dla nich role.

To niezwykły pomysł na film. Ale jego siła nie polega wyłącznie na zaskakującym odkryciu. Peter Weir pokazuje świat, w którym kłamstwo nie musi być brutalne, żeby odebrać człowiekowi wolność. Wystarczy, że stanie się wygodne.

Przez większość życia Truman nie potrzebuje strażników. Nikt nie musi zamykać go w celi ani grozić mu karą za próbę ucieczki. Wystarczy przekonać go, że poza Seahaven czyha niebezpieczeństwo. Strach przed wodą, związany z upozorowaną tragedią z dzieciństwa, staje się skuteczniejszą barierą niż jakikolwiek mur.

To jeden z najbardziej gorzkich pomysłów tego filmu: można komuś najpierw odebrać odwagę, a później nazywać jego bezruch świadomym wyborem.

Z czasem Truman zaczyna zauważać rysy na idealnym obrazie. Zdarzenia, które dotąd uznawał za normalne, nagle układają się w niepokojący wzór. Twarze powracają za często. Przypadki są podejrzanie punktualne. Nawet żona w środku napiętej rozmowy potrafi zachowywać się tak, jakby musiała jeszcze sprzedać widzom jakiś produkt.

Jest w tych scenach coś jednocześnie śmiesznego i okrutnego. My widzimy komedię pomyłek. Truman widzi, że jego najbliżsi nie potrafią odpowiedzieć na najprostsze pytanie bez zerkania w niewidzialny scenariusz.

I właśnie tutaj doceniam wybór Jima Carreya. Jego szeroki uśmiech, gwałtowne gesty i niemal dziecięca energia nie służą jedynie rozbawianiu publiczności. Stopniowo zaczynają wyglądać jak ostatnie oznaki spontaniczności w świecie, który panicznie się jej boi. Wszyscy wokół Trumana są perfekcyjnie przygotowani. Tylko on naprawdę reaguje.

Najciekawszą postacią filmu może być jednak Christof, twórca programu. Nie przedstawia się jako złoczyńca. Uważa, że dał Trumanowi bezpieczne życie, wolne od okrucieństwa świata zewnętrznego. W jego przekonaniu sztuczne szczęście jest lepsze od prawdziwego ryzyka.

Problem w tym, że bezpieczeństwo, którego nie wolno odrzucić, przestaje być opieką.

Christof zna przyzwyczajenia Trumana, jego lęki i pragnienia. Wie o nim niemal wszystko. Ale nie chce uznać jedynej rzeczy, której nie da się zmierzyć kamerą: prawa człowieka do własnej decyzji. Nawet jeśli ta decyzja okaże się błędem.

Dlatego tak ważna jest Sylvia. Nie chodzi tylko o romantyczne uczucie ani o marzenie o kimś czekającym poza planem. Ona jako jedna z niewielu próbuje potraktować Trumana nie jak bohatera widowiska, lecz jak osobę, której należy się prawda. W świecie pełnym wyuczonych deklaracji taka uczciwość staje się czymś niemal rewolucyjnym.

Kiedy film powstał w 1998 roku, opowiadał o telewizji doprowadzonej do potwornego ekstremum. Dzisiaj łatwo zobaczyć w nim zapowiedź świata mediów społecznościowych, transmisji na żywo i życia zamienianego w niekończący się materiał do oglądania. To skojarzenie jest trafne, ale chyba nie wyczerpuje znaczenia filmu „Truman Show”.

Bo film stawia również niewygodne pytanie o widzów.

Miliony ludzi kibicują Trumanowi, wzruszają się jego losem i w finale pragną, żeby odzyskał wolność. A przecież to właśnie generowana przez nich oglądalność przez lata utrzymywała przy życiu cały mechanizm jego zniewolenia. Publiczność chce szczęśliwego zakończenia, ale wcześniej z przyjemnością oglądała cudze nieszczęście.

Jeszcze bardziej wymowny jest drobny żart na końcu: kiedy widowisko się urywa, ktoś po prostu szuka czegoś innego do obejrzenia. Dla Trumana kończy się świat. Dla widza kończy się program.

Finał na łodzi i schody prowadzące do drzwi w ścianie pomalowanej jak niebo należą do tych filmowych obrazów, które nie potrzebują skomplikowanego wyjaśnienia. Truman dociera dosłownie do granicy własnej rzeczywistości. Za drzwiami nie czeka obietnica szczęścia. Nie wiemy, czy poradzi sobie z prawdziwym światem, czy znajdzie ludzi godnych zaufania ani czy jego nowe życie będzie łatwiejsze.

Po raz pierwszy nikt nie może mu tego zagwarantować.

I właśnie dlatego jego krok w nieznane jest tak piękny.

„Truman Show” nie przekonuje, że prawdziwe życie będzie lepsze od wymyślonego. Mówi coś znacznie odważniejszego: nawet niedoskonałe życie ma większą wartość, kiedy naprawdę należy do nas.

Ostatecznie Truman nie ucieka przed kamerami. Ucieka przed cudzym pomysłem na to, kim powinien być.

A kiedy znika za drzwiami, mamy wrażenie, że dopiero wtedy — po wszystkich latach oglądania — jego historia naprawdę się zaczyna.