Wyspa tajemnic (2010) – Kłamstwo, w którym łatwiej pozostać

Teddy Daniels przybywa na wyspę z jasno określonym zadaniem. Jest szeryfem federalnym, ma odnaleźć zaginioną pacjentkę, a na miejscu zaczyna badać podejrzane zdarzenia w szpitalu psychiatrycznym. Każde kolejne odkrycie wydaje się potwierdzać jego przekonanie, że personel coś ukrywa.

Widz podąża za nim z łatwością. W świecie thrillera śledczy jest naszym przewodnikiem, a jego nieufność często okazuje się oznaką inteligencji.

Martin Scorsese wykorzystuje ten odruch przeciwko nam.

„Wyspa tajemnic” zaczyna się jak opowieść o sekretach ukrytych w instytucji. Stopniowo zmienia się w historię człowieka, który zbudował sobie narrację tak przekonującą, że sam nie potrafi poza nią spojrzeć.

Najtrudniejszą zagadką nie zawsze jest prawda, której ktoś przed nami pilnuje. Czasem jest nią prawda, przed którą sami nauczyliśmy się uciekać.

Teddy widzi znaki, podejrzane zachowania i fragmenty wspomnień. Przeżywa wizje związane z wojną i śmiercią żony. Jest pewny, że odkryje ogromny spisek. Jego doświadczenie wydaje się spójne, ponieważ widzimy świat z jego punktu widzenia.

Ta perspektywa jest ogromną siłą filmu. Nie jesteśmy po prostu obserwatorami mylącego się bohatera. Otrzymujemy podobny zestaw przesłanek, podobnie reagujemy na niepewność i równie szybko budujemy własne wyjaśnienia.

Kiedy okazuje się, że Teddy to Andrew Laeddis, pacjent zmagający się z traumatycznymi wspomnieniami i poczuciem winy, nie wystarczy powiedzieć, że „wszystko było snem”. Wydarzenia miały dla niego znaczenie. Jego wyobrażona tożsamość chroniła go przed doświadczeniem, którego nie umiał zintegrować z obrazem siebie.

Najbardziej bolesna prawda dotyczy śmierci jego dzieci i żony. Andrew staje wobec historii rodzinnej, której nie da się naprawić żadnym śledztwem. Fantazja o szeryfie pozwalała mu być człowiekiem poszukującym sprawiedliwości, a nie kimś uwikłanym w tragedię, którą musiałby uznać za część własnego życia.

Nie czyni to jego cierpienia mniej realnym.

Film przedstawia jednak fikcyjną, skrajnie dramatyczną sytuację. Nie należy traktować jej jako wiarygodnego obrazu wszystkich osób z zaburzeniami psychicznymi ani jako prostej wskazówki dotyczącej leczenia. Hollywoodzkie zagadki potrafią zamienić poważne doświadczenia w strukturę widowiska, która nie oddaje złożoności rzeczywistej psychiatrii.

Tym bardziej warto oddzielić pytania moralne stawiane przez tę historię od dosłownego modelu choroby i terapii.

Scorsese opowiada także o instytucjach i ich władzy. Widz, tak jak Teddy, ma powody do niepokoju, gdy personel szpitala nie udziela prostych odpowiedzi. Film nie ustanawia jednego, uniwersalnego rozstrzygnięcia dotyczącego praw wszystkich pacjentów. Pokazuje, jak ważne stają się zaufanie i zgoda tam, gdzie człowiek ma ograniczoną możliwość decydowania o swoim losie.

Ważną rolę odgrywa doktor Cawley, który próbuje zbudować sytuację pozwalającą Andrew spotkać się z prawdą. Metoda przedstawiona w filmie służy dramaturgii. Nie warto przenosić jej bezpośrednio do praktyki medycznej. W opowieści jest jednak symbolem dramatycznego wyboru między podtrzymywaniem fikcji a przyjęciem doświadczenia, które może wydać się nie do zniesienia.

Finał prowadzi do największej niejednoznaczności.

Andrew zachowuje się tak, jakby powrócił do dawnej roli Teddy’ego. Jego ostatnia rozmowa pozwala jednak podejrzewać, że świadomość własnej historii mogła na chwilę zostać zachowana. Jeśli tak, nie byłaby to już zwykła porażka terapii, lecz tragedia decyzji o własnym losie w warunkach niepełnej wolności.

Film nie zmusza nas do jednej interpretacji. Właśnie dlatego zostaje w pamięci po odkryciu fabularnej tajemnicy.

Pierwszy seans może być pościgiem za rozwiązaniem. Kolejny zamienia się w obserwację człowieka, który przy każdej próbie zbliżenia się do prawdy odczuwa jej ciężar.

„Wyspa tajemnic” każe pytać, dlaczego tak bardzo potrzebujemy spójnej historii o sobie. Wolimy widzieć siebie jako ludzi działających z określonych powodów, niż przyjąć, że bywamy zdolni do błędów, których konsekwencje nie podlegają naprawie.

Prawda nie zawsze przynosi ulgę. Ale życie oparte na jej unikaniu może odebrać nam nawet możliwość uczciwego nazwania własnego bólu.

Teddy szuka na wyspie zaginionej osoby. Tragiczny paradoks polega na tym, że najtrudniej jest mu rozpoznać człowieka, którego szuka — samego siebie.