Zawrót głowy (1958) – Miłość do kobiety, której nie pozwolono istnieć

Scottie Ferguson przestaje pracować w policji po wypadku, w którym jego lęk wysokości przyczynił się do tragedii. Pozostaje z poczuciem winy i słabości, której nie potrafi pokonać samą siłą woli. Dawny znajomy prosi go o obserwowanie żony, Madeleine, zachowującej się podobno w niepokojący sposób.

Początkowo wszystko przypomina prywatne śledztwo. Scottie podąża za kobietą przez San Francisco, obserwuje jej wizyty w muzeum i próbuje zrozumieć związki pomiędzy jej zachowaniem a historią Carlotty Valdes.

Alfred Hitchcock w „Zawrocie głowy” czyni z obserwacji formę zauroczenia. Scottie coraz więcej wie o miejscach, do których udaje się Madeleine, lecz coraz mniej pyta o to, czy naprawdę zna osobę, którą śledzi.

Przedmiotem jego fascynacji staje się wizerunek: fryzura, suknia, sposób poruszania się i atmosfera melancholii. Kobieta wydaje się tajemnicą przeznaczoną do rozwiązania przez mężczyznę, który utracił poczucie zawodowej sprawczości.

Widz razem z nim ulega niezwykłej sile obrazów. Kolory, spirale, odbicia i muzyka Bernarda Herrmanna tworzą przestrzeń, w której pragnienie zaczyna wyglądać jak przeznaczenie.

W rzeczywistości sytuacja jest znacznie bardziej okrutna. Scottie został wykorzystany jako świadek inscenizacji mającej ukryć morderstwo. Kobieta, którą znał jako Madeleine, była Judy Barton, odgrywającą zleconą rolę.

Nie można więc powiedzieć, że Scottie zakochał się po prostu w człowieku, który go okłamał. Zakochał się również w obrazie starannie przygotowanym na jego potrzeby.

Kiedy ponownie spotyka Judy, nie potrafi zaakceptować jej jako osoby istniejącej poza dawną inscenizacją. Zaczyna namawiać ją do zmiany stroju, fryzury i wyglądu. Pragnienie odzyskania utraconej kobiety okazuje się silniejsze od możliwości poznania obecnej.

W tym miejscu miłość zostaje pomylona z prawem do odtworzenia czyjegoś ciała według własnej pamięci.

Judy także nie jest postacią pozbawioną odpowiedzialności. Uczestniczyła w przestępczym planie, a później ukrywała przed Scottiem prawdę. Jej decyzje wynikają jednak również z potrzeby bliskości i lęku przed utratą człowieka, w którym naprawdę się zakochała.

Hitchcock pozwala widzowi poznać całą prawdę wcześniej niż Scottiemu. Dzięki temu napięcie nie opiera się już wyłącznie na pytaniu, kim jest tajemnicza kobieta. Dotyczy tego, jak długo będzie próbowała odgrywać rolę, która stała się dla niej więzieniem.

Finał na wieży kościelnej prowadzi bohaterów do miejsca dawnej tragedii. Scottie chce odzyskać kontrolę nad swoim lękiem i całym doświadczeniem oszustwa. Judy zostaje zmuszona do ponownego przeżywania wydarzeń, które miały pozostać ukryte.

Kiedy pojawia się zakonnica, Judy w przerażeniu cofa się i spada z wieży. Scottie pokonuje lęk wysokości, ale nie odzyskuje utraconego życia ani ukochanej. Techniczny sukces wobec własnej fobii nie oznacza moralnego zwycięstwa.

„Zawrót głowy” jest jednym z najbardziej niepokojących filmów o patrzeniu. Pokazuje, że można obserwować kogoś z niezwykłą intensywnością i ani przez chwilę nie dopuścić, żeby naprawdę był sobą.

Scottie pozostaje na szczycie wieży. Wreszcie potrafi spojrzeć w dół. Trudno powiedzieć, czy kiedykolwiek nauczy się równie odważnie patrzeć na drugiego człowieka.