Zodiak (2007) – Śledztwo, które zaczęło pożerać śledczych

Uwaga: esej omawia ważne tropy śledztwa, podejrzenia bohaterów i finał filmu. Dotyczy rzeczywistych zbrodni, których pełne rozwiązanie pozostaje przedmiotem sporów.

Niedługo po pierwszych zbrodniach pojawiają się listy. Ktoś wysyła do redakcji zaszyfrowane wiadomości i twierdzi, że odpowiada za brutalne ataki. Z jednej strony jest przemoc wobec konkretnych ludzi. Z drugiej — człowiek pragnący nadać sobie znaczenie dzięki skupieniu na sobie uwagi opinii publicznej.

David Fincher w „Zodiaku” od początku pokazuje, że sprawa ma dwie warstwy. Jedną tworzą dowody dotyczące przestępstw, drugą — opowieść, jaką sprawca próbuje narzucić społeczeństwu.

Nie każdy ślad przybliża do rozwiązania zagadki. Niektóre służą przede wszystkim temu, by ludzie nigdy nie przestali jej rozwiązywać.

Robert Graysmith pracuje jako rysownik w gazecie. Początkowo intrygują go szyfry i nieoczywiste wzory pojawiające się w listach. Stopniowo to zainteresowanie zamienia się w potrzebę stworzenia spójnej historii, która połączy wszystkie fragmenty.

Dziennikarz Paul Avery i detektywi prowadzący śledztwo również próbują odnaleźć porządek w informacjach. Każdy ma jednak dostęp do innych danych, pracuje w odmiennych warunkach i musi mierzyć się z ograniczeniami instytucjonalnymi.

Film nie przedstawia wszystkich ich decyzji jako idealnych. Pokazuje raczej, jak trudna może być współpraca, kiedy informacje krążą pomiędzy redakcjami, komisariatami i różnymi lokalnymi jurysdykcjami.

Z biegiem lat widać, że najgroźniejszym przeciwnikiem ludzi poszukujących odpowiedzi staje się upływ czasu.

Pamięć świadków może się zmieniać, dokumenty bywają niekompletne, a poszczególne tropy prowadzą do kolejnych niepewności. Jednocześnie społeczna uwaga przesuwa się ku innym wydarzeniom. Śledztwo trwa, ale dla wielu osób przestaje być problemem obecnym na co dzień.

Graysmith nie potrafi na to przystać.

Poszukiwanie tożsamości sprawcy zaczyna zajmować coraz większą część jego życia. Poświęca czas, relacje i własne poczucie bezpieczeństwa, próbując znaleźć dowód, który ostatecznie usunie wszystkie wątpliwości.

Fincher nie wyśmiewa tej determinacji. Dzięki podobnej wytrwałości można czasem odkrywać rzeczy, które wcześniej pozostawały ukryte. Film pyta jednak o granicę między odpowiedzialnym poszukiwaniem prawdy a obsesją, która przestaje pozwalać na życie poza własną zagadką.

Szczególną rolę odgrywa forma filmu. Reżyser pokazuje wiele procedur, rozmów i fragmentów dokumentacji. Napięcie wyrasta z sytuacji, w której widz wie coraz więcej, ale nigdy nie otrzymuje komfortowej pewności co do całego obrazu.

To odmienny rodzaj thrillera niż historia, w której genialny detektyw wyjaśnia wszystko w ostatniej scenie.

W „Zodiaku” odkrycie kolejnej informacji może nie usuwać wcześniejszych wątpliwości, lecz tworzyć nowe.

Film wysuwa podejrzenia wobec konkretnych osób, ale nie daje podstaw do traktowania przedstawionej interpretacji jako ostatecznego rozstrzygnięcia rzeczywistej sprawy. Nie należy też mylić sugestywnej filmowej sceny z dowodem o wartości procesowej.

To szczególnie ważne w przypadku historii o prawdziwych zbrodniach. Publiczna fascynacja sprawcą potrafi przesłonić pamięć o ofiarach, ich rodzinach i rzeczywistych konsekwencjach przemocy.

Fincher częściowo pokazuje właśnie taką zmianę uwagi. Im dłużej bohaterowie ścigają zagadkę, tym bardziej sama zagadka zaczyna kształtować ich tożsamość.

W finale Graysmith ma poczucie, że znalazł odpowiedź. Widz może jednak zapytać, jaka odległość oddziela osobiste przekonanie od wiedzy wystarczającej do sprawiedliwego osądu.

„Zodiak” przypomina, że potrzeba zakończenia historii nie jest tym samym co prawo do uznania jej za rozwiązaną. Nie każda tajemnica może zostać zamknięta w sposób, który przyniesie nam ulgę.

Sprawca chciał być zapamiętany. Film pozostawia bardziej niepokojące pytanie: ile z życia innych ludzi może zostać podporządkowane pragnieniu jego nazwania?